Á undanförnum vikum hafa miklar umræður átt sér stað um ferðaþjónustu á Íslandi, ekki síst í kjölfar yfirgripsmikillar umfjöllunar Heimildarinnar um ferðamannalandið Ísland þann 25. júlí síðastliðinn. Í þeirri umfjöllun var sjónum beint sérstaklega að þeirri þróun sem átt hefur sér stað í Vík í Mýrdal á undanförnum áratugum og þeim vaxtarverkjum sem henni hafa fylgt.

Án þess að fara sérstaklega í saumana á umfjölluninni vakti það hömluleysi sem virðist ríkja á þessum vettvangi marga til umhugsunar – hömluleysi sem er afsprengi veikburða regluverks og þess viðhorfs að ferðaþjónusta sé fyrst og fremst tekju- og gjaldeyrisaflandi atvinnugrein. Til dæmis er haft eftir sveitarstjóra í Vík í Mýrdal í viðtali við Vísi þann 31. júlí, – þar sem hann bregst við umfjöllun Heimildarinnar, að það liggi í eðli ferðaþjónustunnar sem atvinnugreinar að hún sé auðlindadrifin og byggi „á náttúruperlum sem séu ekkert að fara“. Í því samhengi nefnir hann sérstaklega Víkurfjöru, Reynisdranga, Dyrhólaey og Mýrdalsjökul.

Þessi ummæli sveitarstjórans vöktu athygli – ekki vegna þess að hann hafi rangt fyrir sér um aðdráttarafl tiltekinna náttúrufyrirbæra, heldur vegna þess að þau bera vitni um ákveðið skeytingarleysi gagnvart bæði náttúru og samfélagi. Skeytingarleysi sem, oftar en ekki, endurspeglar ríkjandi hugsunarhátt innan atvinnugreinarinnar. Staðreyndin er sú að þær náttúruperlur sem sveitarstjórinn nefnir eru „á förum“, ef svo má segja þvert á það sem hann segir. Vísindamenn hafa ítrekað bent á að við lifum á tímum hraðfara loftslagsbreytinga sem meðal annars valda því að jöklar bráðna og sjávarborð hækkar.

Framlag ferðamálafræða

Fræðafólk innan ferðamálafræðinnar hefur í þessu samhengi lagt áherslu á að þessar aðstæður kalli á endurhugsun um hvert við viljum stefna með atvinnugreinina. Slík endurhugsun felur í sér að staldra við og íhuga hvað ferðamennska er og hvað hún felur í sér – utan þess að vera eingöngu tekjulind. Hverjir eru möguleikarnir sem greinin býður upp á sem eru græðandi og nærandi fyrir náttúru jafnt sem samfélag?

Vandamálið felst ekki í ferðaþjónustunni sem slíkri, heldur frekar í því hvernig við hugsum um auðlindir og hvað í þeim felist. Náttúra og náttúrufyrirbæri eru sett fram sem auðlind, og nýlega hefur einnig heyrst fjallað um menningu sem aðra slíka. Oftast er þó fjallað um þessi tvö fyrirbæri – náttúru og menningu – sem aðskilin, bæði innan ferðaþjónustunnar og annars staðar í samfélaginu.

Hins vegar, eins og fræðafólk hefur bent á, lifum við á því skeiði jarðsögunnar sem kallast Mannöldin (e. Anthropocene) . Hugtakið vísar til þess að óafturkræf áhrif athafna mannsins eru orðin sýnileg vegna íhlutunar hans í náttúrunni. Maðurinn hefur of lengi sett sig ofar náttúrunni og hlutast til um hana á eigin forsendum, fremur en hennar eigin, og áhrifin verða sífellt ógnvænlegri – ekki síst í ljósi hlýnunar jarðar.

Nauðsynleg endurhugsun

Þess vegna hefur fræðafólk kallað eftir því að við endurhugsum tengsl okkar við náttúruna. Við þurfum að hætta að stilla okkur upp sem henni æðri, en þess í stað setja okkur í samhengi við hana og átta okkur á því hvernig við erum hluti af henni og hvernig hún hefur mótað okkur. Þegar við gerum það, förum við að skilja hvernig frásagnir umhverfisins endurspegla samlífi manns og náttúru.

Með öðrum orðum þurfum við að læra að skynja, hlusta og finna fyrir umhverfinu – og verða fyrir áhrifum þess sem það vill segja okkur. Þaðan sprettur menningin, til dæmis í formi fjölbreyttra frásagna. Þá opnast möguleikar á að vinna áfram með umhverfinu og spinna með því leiðir til að miðla frásögnunum áfram.

Í þessu samhengi hefur fræðafólk bent á að í stað þess …