Það sem við mælum hefur áhrif á það sem við gerum

Mynd: Pétur Fjeldsted

Elín Hirst

verkefnastjóri Velsældarþings hjá embætti landlæknis

Freyr Guðlaugsson

verkefnastjóri markaðs- og kynningarmála hjá embætti landlæknis

Í áratugi hefur verg landsframleiðsla (VLF) eða Gross Domestic Product (GDP) verið helsti mælikvarðinn á árangur hagkerfa um heim allan. Þessi mælikvarði hefur sitt notagildi. Hann segir okkur t.d. umsvif, framleiðslu og efnahagslega virkni í samfélaginu. En VLF segir ekki alla söguna. Hún mælir til dæmis ekki hvort fólk hafi öruggt húsnæði, hvort heilsa fari batnandi, hvort ójöfnuður fari minnkandi, traust til helstu stofnana sé sterkt eða hvort hagkerfið starfi innan þeirra marka sem náttúran setur okkur. VLF getur því aukist á sama tíma og andleg vanlíðan vex og vistkerfi veikjast. Þess vegna er nauðsynlegt að líta til annarra þátta þegar dæma á um árangur samfélaga. Bráðabirgðaskýrsla sérfræðingahóps Sameinuðu þjóðanna um mælikvarða umfram landsframleiðslu (UN´s High-Level Expert Group on Beyond GDP) bendir einmitt til þess að VLF/GDP nái illa utan um atriði eins og ógreidda umönnun, neikvæð umhverfisáhrif, ójöfnuð sem veiki gildi hennar sem spegils á raunverulegar framfarir.

Umræðan er ekki lengur á jaðrinum

Það sem er að gerast núna er þó stærra en hefðbundin gagnrýni á VLF. Umræðan er að færast af jaðrinum inn í meginstraum alþjóðlegrar stefnumótunar. Eftir samþykkt Framtíðarsáttmála Sameinuðu þjóðanna (Pact for the Future) í september 2024 skipaði António Guterres, framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, sjálfstæðan sérfræðingahóp um mælikvarða umfram landsframleiðslu (Beyond GDP) í maí 2025. Hópurinn birti framvinduskýrslu í nóvember sama ár og vinnur nú áfram að lokatillögum sem eiga að styðja við alþjóðlegt ferli um mælikvarða sem bæta við eða fara út fyrir svið VLF. Á vef Sameinuðu þjóðanna kemur fram að markmiðið sé að gera hið ósýnilega sýnilegt og þróa viðmið sem hjálpa samfélögum að taka betri ákvarðanir fyrir fólk, plánetuna og komandi kynslóðir.

Þetta skiptir máli vegna þess að hér er ekki lengur verið að ræða óljósa hugmyndafræðilega gagnrýni eða akademískt viðfgangsefni. Málefnið er komið í formlegt alþjóðlegt ferli. Þegar Sameinuðu þjóðirnar sjálfar vinna að því að endurskoða hvaða mælikvarðar eigi að leiða stefnumótun verður ljóst að spurningin um hvað við mælum er ekki aðeins tölfræðilegt atriði heldur snýst hún um hvað fær vægi í opinberri umræðu, hvað telst árangur og hvaða veruleiki verður sýnilegur í stefnumótun.

Stærð hagkerfisins segir ekki alla söguna

Þetta tengist líka annarri þróun sem hefur orðið æ skýrari: vaxandi áhyggjum af ójöfnuði, félagslegri spennu og minnkandi trausti. Ef hagkerfi geta stækkað ár eftir ár á sama tíma og sífellt stærri hluti ávinningsins safnast á færri hendur, þá er augljóst að stærð hagkerfisins segir ekki alla söguna. Landsframleiðslumælingin svarar ekki spurningum um dreifingu gæða, valda eða tækifæra. Hún svarar ekki heldur hvort sá vöxtur sem mælist hafi byggst á því að ýta kostnaði yfir á samfélagið, á komandi kynslóðir eða á náttúruna sjálfa. Í þessum skilningi er umræðan um mælikvarða umfram landsframleiðslu ekki tæknilegt aukaatriði heldur spurning um það hvað við teljum skipta máli og hver skilgreini það.

Af þeim sökum er ekki tilviljun að fjórða árlega Velsældarþingið í Reykjavík vekur mikla athygli einmitt nú. Það er haldið á sama tíma og æ fleiri draga í efa að hægt sé að meta árangur samfélaga með því einu að mæla framleiðslu og neyslu. Umræðan snýst ekki lengur aðeins um nýja mælikvarða, heldur um hvernig hagkerfi geti í raun þjónað fólki og jörðinni betur. Á tímum loftslagsvár, vaxandi ójafnaðar, lýðræðislegrar spennu og minnkandi trausts til stofnana eru nýjir mælikvarðar því ekki eitthvert afmarkað hagfræðilegt smáatriði. Umræðan snýst um það hvort samfélög hafi yfir að ráða réttu mælistikunum til að meta árangur.

Það þarf ekki bara að mæla betur heldur líka að skipuleggja betur

Anna Gilmore verður meðal lykilfyrirlesara á Velsældarþinginu í ár. Hún er prófessor í lýðheilsu við háskólann í Bath á Englandi og hefur um árabil verið meðal helstu fræðimanna Evrópu á sviði markaðstengdra áhrifaþátta heilsu (e. Commercial Determinants of Health). Þeir þættir eru mikilvæg viðbót í umræðuna um mælikvarða umfram verga landsframleiðslu og færir áhersluna inn á svið valds, hagsmuna og leikreglna.

Þá verður umræðan bæði áhugaverðari og hugsanlega óþægilegri. Umræðan um mælikvarða umfram landsframleiðslu snýst ekki aðeins um að bæta við nýjum mælikvörðum fyrir líðan, heilsu eða sjálfbærni. Hún snýst líka um kerfið sjálft. Hverjir móta reglurnar? Hvaða hegðun er umbunað? Hvaða kostnaður er ósýnilegur? Hvaða hagsmunir hafa áhrif á það sem stjórnvöld telja skynsamlega stefnu?

Í fyrstu greininni árið 2023 úr ritröð í Lancet, einu elsta og virtasta læknatímariti í heimi, um markaðstengda áhrifaþætti heilsu, skilgreina Gilmore og samstarfsfólk hennar þetta hugtak sem þau kerfi, starfshætti og áhrifaleiðir sem notaðar eru til að móta heilbrigiðisstefnu og réttinn til bestu mögulegu heilsu. Í greininni er sérstaklega bent á hvernig markaðshyggja og aukið vald stórfyrirtækja geti skapað kerfi þar sem aðilar í viðskiptalífinu valda skaða og velta kostnaðinum af honum yfir á samfélagið. Þetta mikilvæga atriði er í samhljómi við umræðuna um mælikvarða umfram VLF: stundum dugar ekki að mæla betur, heldur þarf líka að skipuleggja betur og breyta kerfum. Það er jafnframt ein af grunnforsendum velsældarhagkerfisins er að heilsa og lífsgæði verði ekki til í heilbrigðiskerfinu. Þau mótast af ákvörðunum á fjölmörgum sviðum samfélagsins, frá húsnæði og menntun til samgangna, vinnumarkaðar, öryggis og umhverfis. Þess vegna þarf stefnumótun um velsæld að byggjast á samvinnu þvert á málaflokka.

Umræðan um mælikvarða umfram VLF þýðir ekki að hafna eigi verðmætasköpun, frumkvæði eða markaðskerfi. Spurningin er einfaldari og dýpri í senn: hvort hagkerfið eigi að vera tæki í þjónustu samfélagsins eða hvort samfélagið þurfi að laga sig að þeim mælikvörðum sem hagkerfið framleiðir. Við myndum aldrei meta borg eingöngu eftir því hversu mikið hefur verið byggt í þeim, heldur líka eftir því hvort þar sé gott að búa. Af hverju ættum við þá að meta samfélag fyrst og fremst út frá heildarstærð efnahagsumsvifa?

Hagkerfið á að þjóna samfélaginu

Hagkerfi getur verið stórt án þess að vera gott. Hagvöxtur til skemmri tíma getur líka verið afleiðing ákvarðana sem fara beinlínis gegn velsæld íbúanna. Áþreifanlegt dæmi um það má sjá í Rússlandi, þar sem hagvöxtur á síðustu árum hefur að verulegu leyti verið knúinn áfram af auknum ríkisútgjöldum og hernaðarframleiðslu í tengslum við stríðið í Úkraínu. Það undirstrikar að landsframleiðslan getur vaxið án þess að það merki aukna velsæld eða bætt lífsgæði. Hagkerfi getur verið afkastamikið án þess að vera réttlátt. Þar liggur kjarni málsins. Það sem við mælum verður smám saman það sem skiptir mestu máli í allri framkvæmd. Ef við mælum aðallega framleiðslu þá ná framleiðslutölurnar yfirhöndinni. Ef við viljum að stefnumótun taki heilsu, félagslegt réttlæti, traust, sjálfbærni og velsæld alvarlega, þá verðum við líka að mæla þá hluti og taka þá með í reikninginn, en ekki setja í neðanmálsgrein.

Ísland hefur sérstaka stöðu í þessari umræðu um mælikvarða umfram verga landsframleiðslu, VLF. Velsældarþing er nú haldið í Reykjavík í fjórða sinn og er alþjóðlegur vettvangur fyrir stjórnmálafólk, stefnumótendur, fræðafólk, aðila viðskiptalífs og aðra sem vilja hafa áhrif á að móta hagkerfi sem setja fólk og plánetuna í forgrunn. Það eitt og sér sýnir að hér er ekki verið að elta tímabundna tískubólu. Hér er um að ræða mikilvæga umræðu sem er í alvöru farin að hafa áhrif á alþjóðlega stefnumótun eins og áður var vikið að.

Því er meginspurningin ekki hvort verg landsframleiðsla hafi notagildi, hún hefur það. Spurningin er hvort það sé ábyrgt að láta hana nægja. Á tímum loftslagsbreytinga, vaxandi ójafnaðar, brothætts trausts og þrýstings frá öflugum sérhagsmunum þarf mælikvarða sem hjálpa okkur að draga fram það sem raunverulega skiptir máli og samhliða þarf pólitískt hugrekki til að bregðast við því sem mælikvarðarnir umfram verga landsframleiðslu sýna okkur. Þar liggur mikilvægi Velsældarþingsins í Hörpu í ár. Það liggur ekki fyrir einfalt svar um þá mælikvarða, en það er sannarlega verið að spyrja réttu spurninganna á réttum tíma.

---

Dagana 16. og 17. apríl 2026 fer Velsældarþingið (The Wellbeing Economy Forum) fram í Hörpu undir yfirskriftinni The Power of Wellbeing: Redefining Success, eða Máttur velsældar: að endurskilgreina árangur, sem er kjarni einnar mikilvægustu spurningar samtímans: Hvernig eigum við að meta hvort samfélag sé að standa sig vel eða illa. Þingið er hluti af samevrópska verkefninu JA Prevent NCD og samfjármagnað af Evópusambandinu.