Framþróun vísinda hefur gjörbreytt lífsskilyrðum mannkyns á örfáum öldum. Læknavísindi og betra viðurværi hafa meira en tvöfaldað lengd meðalævi á um 100 árum; tækni og aukinn skilningur á náttúruferlum gerir kleift að brauðfæða milljarða. Án vísinda væri ekkert rafmagn, nútímatækni á borð við tölvur og farsíma væri óhugsandi og án vísinda væri ekki hægt að spá fyrir veðri, vara við flóðum, aka bíl eða fljúga til annarra landa. Svona mætti lengi telja, framþróun vísinda snertir flest svið mannlegrar starfsemi. Það er auðvelt að missa sjónar á því að vísindi eru ekki sjálfsögð, og í samhengi sögu mannkyns og þekkingarleitar eru þau í raun nýleg.
Hægt er að líta á einstakar greinar raunvísinda sem samofin kerfi staðreynda og skýringa. Uppgötvanir og skýringar mega ekki stangast á við fyrirliggjandi þekkingu. Vel staðfestar skýringar geta leitt til nýrra uppgötvana. Frægt dæmi um það er þegar Edmund Halley beitti þyngdarlögmáli Newtons til að sýna að halastjörnur sem sáust árin 1531, 1607 og 1682 væru í raun sama stjarnan á reglulegri braut sem birtist á um 75 ára fresti. Margt í vísindasögunni er þannig afleiðing úrvinnslu -fyrirliggjandi þekkingar. Aðrar framfarir byggja á óvæntum uppgötvunum sem geta bætt heilu fræðasviðin eða opnað ný.
„Það er auðvelt að missa sjónar á því að vísindi eru ekki sjálfsögð“
Gagnrýnin hugsun
Kjarni vísinda er gagnrýnin hugsun. Nýjar hugmyndir verða ekki aðeins að falla að fyrirliggjandi þekkingu, heldur þurfa þær að standast sjálfstæðar prófanir. Vísindaleg nálgun gerir ráð fyrir því að allar fullyrðingar megi draga í efa og þær þurfi að prófa. Í vissum skilningi eru sannindi vísinda þannig aldrei endanleg, þau eru gild meðan ekki hefur verið sýnt fram á að þau standist ekki. Oft hefur verið bent á að mótrök og athuganir sem reyna á fyrirliggjand þekkingu eru lykilatriði fyrir uppbyggingu vísindalegrar þekkingar. Vísindaleg aðferð gerir kröfu til þess að ef tilgáta eða hugmynd stangast á við mæliniðurstöður sé henni hafnað. En á sama hátt gildir líka sú krafa að mótbáru sem reynist röng sé hafnað. Annað er óvísindalegt.
Hvort mótbárur geti fellt heila kenningu fer eftir því að hvaða atriðum gagnrýnin beinist. Innan einstakra vísindagreina geta verið atriði sem eru það miðlæg að séu þau röng er öll kenningin í voða.
Tökum dæmi: Í loftslagsfræði er geislunareðlisfræði beitt til þess að reikna hvernig varmageislun víxlverkar við gróðurhúsalofttegundir, sérstaklega koldíoxíð. Augljós niðurstaða er sú að koldíoxíð gleypir hluta þeirrar varmageislunar sem á það fellur. Þetta kom í ljós í mælingum upp úr miðri 19. öld og byggt á þeim má draga þá ályktun að CO2 í lofthjúpnum breyti varmajafnvægi hans þannig að loftið verði hlýrra en ella. Þetta er yfirleitt kallað gróðurhúsaáhrif.
Það leiðir af þessu að ef styrkur CO2 í lofthjúpnum eykst þá aukast gróðurhúsaáhrif sem leiðir til meiri hlýnunar. Mælingar upp úr aldamótunum 1900 bentu þó til þess að þetta væri flóknara en ætla mætti við fyrstu sýn. Styrkur CO2 í lofthjúpnum væri nægur til þess að gleypa alla varmageislun frá yfirborði jarðar og því hefði það engin áhrif að auka styrk CO2 frekar. Hvað gróðurhúsaáhrif varðaði væri lofthjúpurinn mettaður og aukning á styrk CO2 ylli ekki hlýnun. Þessi mótbára beinist að nægilega miðlægu atriði til …
