Í fyrri grein var gerð tilraun til að túlka og tengja mælikvarðann um útflutningstekjur af erlendum ferðamönnum við markmið í gildandi ferðamálastefnu.

Annar mikilvægur mælikvarði er afkoma fyrirtækja en eitt af meginmarkmiðum í samþykktri þingsályktun um ferðamálastefnu er að rekin verði arðsöm ferðaþjónusta. Ábati eða arðsemi af viðbótarferðamanni verður að vera meiri en allur kostnaður. Ef horft er til afkomu fyrirtækja í flugrekstri og rekstri veitinga- og gististaða er niðurstaðan sú sama og kom fram í fyrri grein; mikill vöxtur í fjölda erlendra ferðamanna skilar ekki hærri hagnaði fyrir arð, afskriftir, fjármagnsliði og beina skatta í helstu greinum ferðaþjónustunnar; eins og fram kemur á mynd 2. Sjálfbær rekstur skapar verðmætin sem eru þá undirstaðan fyrir að viðhalda nauðsynlegum innviðum sem eiga að tryggja verðmætasköpun og betri lífsgæði til framtíðar. Tap er neikvæð verðmætasköpun. Mynd 2 dregur fram viðburðarík ár í flugrekstri hér á landi, sem endurspeglast í meiri sveiflum en í rekstri gististaða og veitingarekstri. Þá eru áhrif COVID farsóttarinnar meiri í flugrekstri og þjónustustarfsemi við flugrekstur en í rekstri veitinga og gististaða sem eðlilegt er að líta á sem öfgagildi (e. outliers).

Fyrirtæki í ferðaþjónustu eru misstór, þau starfa á mismunandi mörkuðum þar sem ólíkir hagsmunir geta farið saman en það er ekki algilt. Flest eru fyrirtækin að þjóna erlendum ferðamönnum, önnur Íslendingum á leið til annarra landa, mörg eru hvorutveggja að sinna Íslendingum á leið til annarra landa og erlendum ferðamönnum hér á landi. Þá eru viðskipti heimamanna, í sínu venjubundna umhverfi, við fyrirtæki í einkennandi greinum ferðaþjónustu ekki skilgreind sem ferðamennska. Í veitingarekstri var eftirspurn ferðamanna (erlendra og innlendra), í fyrsta skipti árið 2023 meira en helmingur af heildarveltu í veitingarekstri hérlendis eða um 52½%. Hlutfall erlendra ferðamanna var um 35% en innlend eftirspurn á ferðalagi innanlands um 18%. Þannig að eftirspurn heimila í daglegu lífi og annarra innlendra aðila er enn stærsti einstaki viðskiptahópur fyrirtækja í veitingarekstri. Til samanburðar var eftirspurn ferðamanna árið 2009, 37% af heildarveltu í veitingarekstri. Þá var vægi erlendra ferðamanna 21% en vægi Íslendinga á ferðalagi innanlands 16% af viðskiptamannahópnum. Hins vegar hefur uppistaðan í rekstri gististaða verið erlendir ferðamenn um árabil.

Sjálfstæð og sameiginleg markmið

Eitt hafa fyrirtæki í ferðaþjónustu átt sameiginlegt með almennri hagstjórn, undanfarin ár; að mæta, með öllum ráðum, mikilli innlendri eftirspurn erlendra ferðamanna sem koma hingað með flugi. Á undanförnum árum hefur vaxandi afkastageta flugvallarins í Keflavík, leiðakerfi íslenskra flugfélaga og mikil landkynning drifið áfram innlenda ferðaþjónustu. Þá eru flugsamgöngur og flugvellir undirstaða verðmætasköpunar og mikilvæg kjölfesta í efnahags- og atvinnulífi landsins almennt.

Í nýrri þingsályktun er lögð áhersla á að erlendir ferðamenn hafi aukið aðgengi að áfangastöðum í gegnum millilandaflugvelli landsins. ISAVIA ohf., sem er sjálfstætt ríkisfyrirtæki ber ábyrgð á flugleiðsögu ásamt uppbyggingu og rekstri flugvalla landsins. Í eigendastefnu félagsins er skýr áhersla á langtímasjónarmið um uppbyggingu og rekstur. Þá er lögð áhersla á að ríkissjóður fái eðlilegan arð af eigin fé í samræmi við áhættu í rekstri. Á tímabilinu 2010-2023 hefur ekki verið greiddur arður til ríkissjóð sem skýrist að einhverju leiti af mikilli fjárfestingu undanfarin ár. Samkvæmt ársreikningi ÍSAVIA ohf., má gera ráð fyrir að fjárfesting hafi verið um 102 milljarðar kr. á tímabilinu 2011-2023 á föstu verði ársins 2023. Þá er eðlilegt að velta fyrir sér; í hverju er verið að fjárfesta og er greinanlegur samsláttur við aðra stefnumótun?

Helstu farþegar sem fara um flugstöðina í Keflavík eða viðskiptavinir ISAVIA ohf. eru: íslenskir farþegar á litlum heimamarkaði, skiptifarþegar og erlendir ferðamenn sem koma í þeim tilgangi að heimsækja landið.

Tölur sýna að frá árinu 2019 til 2024 hefur skiptifarþegum fjölgað um 30%, erlendum ferðamönnum, sem heimsækja landið fjölgar mun minna eða um 14% og ferðum Íslendinga til útlanda fækkar um tæplega 2%. Ferðalög Íslendinga og erlendra ferðamanna eru á viðlíka bili og fyrir farsótt en það sama gildir ekki um tengiflugsmarkaðinn. Innkoma WOW air á tengiflugsmarkaðinn yfir Atlantshafið náði hámarki 2018 en gera má ráð fyrir að markaðshlutdeild tengifarþega í starfsemi WOW air árið 2018 hafi verið um 45% en félagið hætti starfsemi í lok mars 2019. Eftir því sem næst verður komist má gera ráð fyrir að markaðshlutdeild félagsins á tengiflugsmarkaðnum í …