Því er gjarnan haldið fram í umræðunni um loftslagsmál að við eigum að „hlusta á vísindin“. Sem hljómar skynsamlega, en er það alveg svo einfalt? Til þess að við getum „hlustað á vísindin“ þurfa vísindin sem um ræðir í fyrsta lagi að hafa eitthvað um málið að segja, og í öðru lagi að tala einni röddu, það er að segja, sæmileg sátt þarf að ríkja meðal vísindamanna um viðkomandi málefni.

Vísindalega heimildin sem gjarnan er sótt í þegar kemur að því að taka ákvarðanir um loftslagsmál er skýrsla IPCC (Milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar). Sú skýrsla skiptist í þrjá hluta sem eru skrifaðir af þremur mismunandi vinnuhópum: fyrsti hópurinn fjallar um þekkingu á veðurfari og loftslagsbreytingum, annar hópurinn leggur mat á áhrif sem loftslagsbreytingar gætu haft á samfélög og lífríki og sá þriðji metur leiðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Í fyrsta og öðrum hópi er fyrst og fremst um að ræða raunvísindi svo sem veðurfræði, jöklafræði, eðlisfræði, efnafræði, líffræði og þess háttar. Í þeim hópum ríkir mikil sátt um stöðu þekkingar: loftslagsbreytingar eru að eiga sér stað og þær eru af mannavöldum.

Þriðji hluti skýrslu IPCC

Þriðji hópurinn sker sig hins vegar svolítið úr: áherslan þar er ekki á raunvísindi heldur á félagsvísindi, og þá er hagfræðin allsráðandi. Vinnuhópnum er ætlað að fjalla um mögulegar lausnir á hlutlausan og ópólitískan hátt.

Vandinn er hins vegar sá að oftast eru margar mismunandi leiðir mögulegar að sama markmiði. Miklir hagsmunir eru í húfi og engin leið að gera öllum til geðs, en þá vaknar eftirfarandi spurning: Geta vísindin sagt okkur hver er „rétta“ leiðin að markmiðinu? Og sé svarið já, er hagfræðin þá endilega sú fræðigrein sem hefur mest til málanna að leggja?

Skýrsluhöfundar þriðja vinnuhópsins reyna að komast framhjá þessari hindrun með því að bjóða upp á mismunandi „sviðsmyndir“, sem samfélög geta þá valið úr eftir smekk. Þar sem fjöldi mögulegra sviðsmynda er nánast óendanlegur er óhjákvæmilegt að velja einhverjar sviðsmyndir og hafna öðrum. Eðlilega vakna þá spurningar um hvort vinnuhópurinn geti síað úr þessum sviðsmyndum á hlutlausan hátt?

Sagnfræðingur ruggar bátnum

Í nýlegri fræðigrein sem birtist í ritinu Energy Research & Social Science gerir sagnfræðingurinn Jean-Baptiste Fressoz áherslur þriðja vinnuhóps IPCC að umræðuefni. Hann rekur söguna af því hvernig hópurinn var stofnaður og í hvaða tilgangi, en Fressoz telur skýrslu þriðja hópsins einkennast af „tækniblæti“ (e. technophilia) og leggja þannig ofuráherslu á sviðsmyndir sem byggja fyrst og fremst á tæknilausnum. Þær lausnir eru sumar hverjar háðar mikilli óvissu, á meðan einfaldari og öruggari lausnir sem byggja á félagslegum breytingum og nægjusemi falla gjarnan í skuggan af tæknilausnum, eða eru varla nefndar.

Fressoz telur þessa slagsíðu skýrast af nokkrum þáttum: í fyrsta lagi einkennast sum fræðasvið (og ef til vill samfélagið í heild) af einhvers konar dýrkun á tæknilegri nýsköpun (ádeilan leynir sér ekki í fyrirsögn greinarinnar: „In Tech We Trust“ eða um traust okkar á tækninni). Greining hans á orðanotkun í skýrslu þriðja vinnuhóps er nokkuð lýsandi: hugtakið „tækni“ kemur fyrir 2111 sinnum, „nýsköpun“ 1667 sinnum og „vetni“ 1096 sinnum á meðan hugtakið „nægjusemi“ er nefnt aðeins 232 sinnum og „bann“ aðeins 29 sinnum.

„Leggðu tæknispilið á borðið!“

Annar þáttur sem útskýrir þessa slagsíðu að mati Fressoz er að kerfi rannsóknarstyrkja, reglur um hugverkarétt og samstarf við fyrirtæki í iðnaði með það að markmiði að uppgötva „grænar lausnir“ skapa umhverfi þar sem fræðimenn eru hvattir til að einbeita sér að tæknilegri nýsköpun frekar en öðrum lausnum. Þetta leiðir til þess að rannsóknir á sviði tæknilegrar nýsköpunar eru mun fleiri en rannsóknir sem snúa að eftirspurnarhliðinni: á Google Scholar finnast 748.000 birtingar undir leitarorðunum „vetni“ og „loftslagsbreytingar“ á móti aðeins 17.800 birtingar undir orðunum „nægjusemi“ og „loftslagsbreytingar“.

Í þriðja lagi telur Fressoz að Bandaríkin hafi haft mikil áhrif á uppbyggingu alþjóðlegra rannsóknarinnviða þegar kemur að loftslagsbreytingum, en sögulega séð hafa tæknilausnir verið Bandarískum stjórnvöldum mjög að skapi, …