Eins og algengt er um þá sem vinna við vísindi þarf ég oft að svara spurningum tengdum mínu fræðasviði. Oftast er það ánægjulegt, en þó kemur fyrir að svara þarf spurningum eða fullyrðingum sem virðast byggðar á misskilningi um mitt vísindasvið eða jafnvel vísindi almennt. Mér finnst líklegt að sama megi segja um flest vísindi, þau sem starfa við rannsóknir eða miðlun þurfa að svara athugasemdum og spurningum sem oftast eru áhugaverðar, en af og til byggðar á misskilningi.

Það gerir mitt svið þó nokkuð einstakt að á síðustu áratugum hefur miklum fjárhæðum verið varið í dreifa staðhæfingum sem draga þessi vísindi í efa[1]. Slíkar fullyrðingar ganga mislangt, sumar segja grundvallaratriði byggð á misskilningi (t.d. að aukið magn gróðurhúsalofttegunda í lofthjúpnum valdi ekki hlýnun), aðrar leggja áherslu á óvissu og sá efasemdum með því að gera sem mest úr vísindalegum ágreiningi. Þegar slíkt er best gert þá er í raun ekkert fullyrt, en höfundar „spyrja spurninga” og „láta sisona í veðrinu vaka” að víða sé pottur sé brotinn.

Af fyrri tegundinni er reyndar ekki svo fjölskrúðugt úrval fullyrðinga, en þær skjóta gjarnan upp kollinum í nýju gervi, löngu eftir að búið er að kveða þær niður. Dæmi um slíkt er fullyrðingin um að lofthjúpurinn sé mettaður á þann hátt að aukning CO2 hafi ekki áhrif á yfirborðshita jarðar. Það hefur verið ljóst frá því a.m.k. um miðbik síðustu aldar að þetta er rangt[2]. En fullyrðingin skýtur samt reglulega upp kollinum.

Umræða þar sem ræða á óvissu eða velta upp spurningum getur verið frjórri. Bæði er um auðugri garð að gresja hvað efnisatriði varðar og oft eru spurningarnar raunverulega áhugaverðar og þess virði að velta þeim fyrir sér. En þetta gildir þó ekki um allar slíkar vangaveltur, oft eru þær bara endurtekning á einhverjum spurningum sem búið er að svara ítrekað.

Í formála nýrrar bókar Frosta Sigurjónssonar um loftslagsmál segir að bókin sé „skrifuð til þess að varpa ljósi á nýlegar rannsóknir og gögn vísindamanna” og síðar segir að höfundur „hafnar hvorki hlýnun né áhrifum koltvísýrings á loftslagið, heldur vekur athygli á óvissu í forsendum og loftslagslíkönum og þeirri staðreynd að loftslagið er síbreytilegt og hættir líklega ekki að breytast þó kolefnishlutleysi verði náð”.

Strax við þessa setningu má spyrja hvort höfundur þekki dæmi þess að vísindamenn hafi haldið því fram að loftslag hætti að breytast þó kolefnishlutleysi sé náð, en miðað við innganginn mætti a.m.k. búast við að tilgangur bókarinnar sé mestmegnis að vekja upp spurningar og um leið velti ég því fyrir mér hvort spurningar Frosta séu áhugaverðar eða bara endurtekið efni sem löngu er svarað. Þegar ég las bókina kom því miður í ljós að í henni er mikið af villum og fullyrðingum sem eru löngu afgreiddar. Og þrátt fyrir loforð höfundar um annað fann fátt nýtt í bókinni. Hvað mótbárur gegn loftslagsvísindum varðar gæti bókin verið áratuga gömul, - þar eru fáar nýjar spurningar.

Hluti bókarinnar er svo um stefnu Íslands í losunarmálum, - og samstarf við ESB, sá hluti er vitanlegra nýrri. Það rýrir hinsvegar umfjöllun höfundar um losunarmál og alþjóðasamstarf að umfjöllun um loftslagsvísindi í bókinni er svo gölluðu að sú umræða er nánast marklaus. Því reynist erfitt að taka aðra umfjöllun bókarinnar alvarlega. Þó brýn sé.

Hér að neðan fylgir stutt yfirlit um bókina og þau atriði sem að mínu mati eru helst aðfinnsluverð. Þessi listi er ekki tæmandi og snertir einkum atriði á mínu fræðasviði. Farið er yfir bókina í réttri röð. Það flækir þó málið að höfundur endurtekur oft sömu eða sambærilega fullyrðingu og því er stundum vitnað í framkomna gagnrýni.

1. Saga loftslags

Fyrsti efniskafli bókarinnar (bls 5 – 9) er um sögu loftslagsins, lipurlega skrifuð samantekt á fjórum blaðsíðum þar sem vakin er athygli á hitasveiflum í sögu jarðar og sveiflum í styrk CO2. Jafn knöpp lýsing þýðir að mörgum atriðum er sleppt, en lögð er áhersla á að „lífríkið hafi dafnað” á forsögulegum hlýskeiðum og að á sögulegum hlýskeiðum hafi vínrækt verið „stunduð af kappi” á Bretlandseyjum. Höfundur vitnar ekki í heimildir fyrir þessum fullyrðingum, en ummerki vínræktar á Bretlandseyjum frá tímum Rómverja eru þó skjalfest[3].

Lýsing höfundar á síðustu 10 þúsund árum (núverandi hlýskeiði) byggir á heimild sem komin er nokkuð til ára sinna (annars ágæt bók eftir Hubert H. Lamb frá 1995) og nýrri heimildir hefðu bætt umfjöllunina[4], sérstaklega hvað varðar muninn á svæðisbundnum breytingum og hnattrænum breytingum og hvað er í raun vitað um veðurfarsbreytingar á þessu skeiði.

Í samantektarkafla er vitnað í grein[5] sem dregur í efa margar niðurstöður sem koma fram í skýrslum IPCC, sérstaklega fullyrðingu um að síðasti áratugur hafi verði hlýrri en nokkurt 100 ára meðaltal síðustu 10 þúsund ára og fara þurfi a.m.k. 125 þúsund ár aftur í tímann, til síðasta hlýskeiðs til að finna álíka hlýindi[6]. Bent hefur verið á að ýmsar fullyrðingar í greininni sem höfundur vitnar í standist ekki[7] og ekki er gerð tilraun til útskýra samhengi fullyrðingar IPCC við fyrirliggjandi þekkingu. Það hefði verið auðvelt, og m.a. er rökstuðningur fyrir ofangreindri fullyrðingu í skýrslu IPCC tekinn saman í nýlegri grein[8]. Strax í þessum kafla má sjá þann galla á bókinni að þær spurningar sem hún setur fram fá litla sem enga umfjöllun. Hér hefði slík umfjöllun bætt umræðuna um hvort og hversu óvenjuleg hlýnun síðustu áratuga er í raun.

1.1 Borgarhlýnun (bls 8) Þegar fjallað er um hlýnun frá 1850 er fullyrt að “svo kölluð þéttbýlisáhrif (e. urban heat island effects) geti valdið ofmati á hlýnun”. Þessi meinloka er ekki ný af nálinni og er dæmi um fullyrðingu sem löngu er búið að svara. Borgarhlýnun er raunveruleg en áhrif hennar á hnattrænan hita eru hverfandi. Ef áhrif hennar væru veruleg mætti sjá helstu borgir á þeim kortum sem til eru af hnattrænni hlýnun. Slík kort sýna hinsvegar víðfeðma hlýnun, m.a. yfir hafi og á norðurslóðum. Þeir aðilar sem gera samantektir á hnattrænum hita gæta einnig að því hvort veðurstöð sé sýni ummerki borgarhlýnunar. Þeir sleppa stöðvum þar sem verulegt misræmi er milli nærliggjandi stöðva vegna borgarhlýnunar eða nota tölfræðilegar aðferðir til að draga úr vægi þeirra[9]. Benda má á að í þessu tilfelli er höfundur ekki að varpa „ljósi á nýlegar rannsóknir” heldur er um að ræða endurtekið efni með fullyrðingu sem löngu er búið að kveða niður. Síðar í bókinni kemur reyndar í ljós að höfundur hefur ekki kynnt sér vel hvernig hnattrænar samantektir um hita eru gerðar (sjá bls. 119 í bókinni og athugasemd 5.5 hér að neðan) svo það er ef til vill ekki skrítið að höfundur hafi ekki frétt að möguleg áhrif borgarhlýnunar voru leyst fyrir löngu síðan.

1. Hvað ræður hitastigi

Kaflinn “Hvað ræður hitastigi” (bls 11 – 22) byrjar á að segja að veðurspár geti einungis spáð nokkra daga fram í tímann. Á blaðsíðu 5 í bókinni segir höfundur réttilega að veður og loftslag séu tvö ólík fyrirbæri. Vegna þessa er óvænt að sjá hann rugla þessum tveimur verkefnum saman nokkrum blaðsíðum síðar.

2.1 Ský Höfundur heggur í sama knérunn í umræðu um ský (bls. 14 og 15). Þar segir höfundur að loftslagslíkön geti ekki spáð fyrir um breytingar á skýjafari nema „til mjög fárra daga”. Þessi athugasemd endurspeglar grundvallarmisskilning höfundar á loftslagslíkönum. Ólíkt veðurlíkönum er það ekki veðrið frá degi til dags sem skiptir máli heldur herma þau það sem telja má eðlilegt veður, eða veðurfar og breytingar á því í samræmi við breytingar á ytri skorðum s.s. gróðurhúsaáhrifum, mengun, sólgeislun, o.s.frv. Veður sem reiknað er í loftslagslíkönum er þannig ekki spá fyrir einhvern tiltekin dag, heldur eining í safn sem gefur mynd af veðurfari.

Það er hinsvegar rétt hjá höfundi að ský eru ekki vel hermd í loftslagslíkönum (hvort sem er til fárra eða fleiri daga). Hæðardreifing skýja (háský/lágský) er ekki rétt né heldur ísmagn svo dæmi sé tekið. Þetta er stór ástæða þeirrar óvissu sem fylgir niðurstöðum loftslagslíkana. Hermun skýja og sú óvissa sem henni fylgir er mikið rannsökuð og tugir vísindagreina birtast árlega um þetta efni[10]. Það er ekki ástæða til að ætla að höfundur fylgist með þeim, en það er eðlilegt að gera þá kröfu til aðila sem skrifa um loftslagslíkön að viðkomandi geri sér grein fyrir hvað þau eru og hvernig þau eru notuð.

2.3 Hitasvörun Þegar fjallað er um sólbletti (bls. 13) er vitnað í Gray o.fl. (2010) og sagt að þegar sólblettafjöldi sé í lágmarki geti það valdið kólnun um 0.07 ˚C á jörðinni. Í grein Gray og félaga kemur reyndar fram að líklega séu hitabreytingar meiri á sumum svæðum en það vakti athygli mína að þessi niðurstaða fæst í greininni með því að nota næmnistuðul λ = 0.5 (Gray og félagar vitna í IPCC (2007) því til stuðnings). Næmnistuðull er hlutfall hlýnunar og aukningar geislunarálags og er notaður til að meta gróflega hnattræna hlýnun vegna aukins geislunarálags. Frá iðnbyltingu hefur geislunarálag aukist um 2.7 W/m2 svo ef höfundur sættir sig við 0.07°C hitabreytingu vegna sólbletta (og þá λ = 0.5) segja sömu rök að hnattræn hlýnun ætti að vera um 1.35 °C frá iðnbyltingu. Sem er ekki fjarri lagi. Svörun loftslags hefur verið mikið rannsökuð á síðustu árum svo hér er því annað dæmi þess að höfundur virðist ekki hafa kynnt sér efnið til hlítar eða lesið nýlegar samantektir[11].

2.4 Hitasveiflur Í kaflanum „Hvað ræður hitastigi” er farið yfir ýmsa fleiri þætti m.a. hafstrauma (bls 16 – 18), skýjabreytingar (bls 14 – 16), vinda (bls 18 – 19), eldvirkni (bls 19 – 20) og loftmengun (bls 21 – 22). Þessi umræða er ekki ítarleg enda kaflinn ekki langur, en það er eftirtektarvert að lítill munur er gerður á skammtíma- og langtímaáhrifum. Það er hárrétt hjá höfundi að breytingar í vindafari, hafstraumum, eldgosum og loftmengun hafa áhrif á hitastig. Þessi áhrif eru mestmegnis skammtímaáhrif, en losun CO2 sem fylgir t.d. eldgosum og ýmiskonar bruna hefur hinsvegar áhrif til mörg hundruð ára. Lokaniðurstaða höfundar um að kerfið sé svo flókið að varhugavert sé að „líta á styrk koltvísýrings sem einskonar stjórntæki fyrir hitastig jarðar” (bls 22) stangast því á við niðurstöður margra vísindagreina frá síðustu áratugum sem sýna einmitt fram á ráðandi áhrif CO2[12].

Það er í raun magnað að lauma svona athugasemd inn í lok 11 blaðsíðna kafla og slá þar með út af borðinu rannsóknir sem hafa staðið áratugum saman og getið af sér mikið safn af vísindalegum niðurstöðum sem studdar eru með veðurathugunum, gervihnattagögnum og ýmsum mælingum.

Ýmsar bækur rekja það í smáatriðum hvernig þessi niðurstaða fékkst[13], allt frá fyrstu mælingum á áhrifum CO2 um miðbik 19. aldar til fyrstu loftslagslíkananna sem sýndu fram á að aukning CO2 í lofti myndi valda hlýnun[14]. Niðurstöður slíkra líkana um hlýnun vegna aukningar CO2 í lofthjúpnum hafa í meginatriðum gengið eftir, en þær eru þó alltaf háðar forsendum um losun gróðurhúsalofttegunda[15]. Það kemur því ekki að óvart að grein frá árinu 2011 sem tók saman áhrif CO2 á loftslagið hefði titil sem þýða má sem: CO2 í lofthjúpnum; helsti stýrihnappur hita jarðar[16].

1. Gróðurhúsáhrif

Í kaflanum „Gróðurhúsaáhrifin” er farið stuttlega yfir samsetningu gróðurhúsalofttegunda í lofthjúpnum og bent á sterk gróðurhúsaáhrif vatnsgufu. Um þetta segir „á svæðum þar sem vatnsgufa er mikil skiptir magn koltvísýrings því litlu sem engu máli þar sem vatnsgufan grípur nánast alla varmaútgeislun sem CO2 gæti gripið” (bls 24).

Þessi fullyrðing er í raun endurtekning á mettunar-meinlokunni sem minnst var á í inngangi og byggir á misskilningi á því hvernig gróðurhúsaáhrif virka. Það er rétt að í röku hitabeltislofti er lofthjúpurinn nærri því að vera mettaður, en geislun út í geiminn frá jörðinni kemur ekki frá raka hlýja loftinu nærri yfirborði heldur CO2 í þurrum háloftunum þar fyrir ofan. Gróðurhúsaáhrif CO2 eru því virk, líka í hitabeltinu[17].

3.1 CO2 í lofthjúpnum frá iðnbyltingu (bls 25 – 26). Þegar fjallað er um styrkbreytingar CO2 frá iðnbyltingu sýnir höfundur niðurstöður frá Beck (2022) sem benda til þess að styrkur CO2 hafi náð 390 ppm um 1940, sem stangast á við niðurstöður sem fást úr mælingum á loftbólum í ískjörnum. Þær sýna hægan vöxt í styrk CO2 frá upphafi iðnbyltingar, um 310 ppm fyrir miðja öldina og svo hraða aukningu á síðari hluta hennar. Greinin sem höfundur vitnar til er eftir Ernst Beck og var upphaflega birt árið 2007 í ritinu Energy and Environment[18]. Greinin var gagnrýnd fyrir marvíslega galla bæði hvað varðar gagnanotkun og úrvinnslu og náði aldrei að velta niðurstöðum ískjarnarannsókna úr sessi. Árið 2022, nokkru eftir að Beck sjálfur var fallinn frá, var greinin endurbirt, án þess að tekið hefði verið tillit til framkominnar gagnrýni[19].

3.2 Hæna og egg: CO2 og hlýnun? Í greinum eftir þá sem vilja draga áhrif aukningar gróðurhúsaáhrifa í efa er oft minnst á Al Gore, og upp á síðkastið Grétu Thunberg. Nú er hvorugt þeirra vísindafólk en bæði hafa þau vissulega náð athygli. Al Gore vakti athygli á loftslagsbreytingum með myndinni um óþægilegan sannleika en ýmsar fullyrðingar í henni stóðu illa í mörgum efasemdarmönnum. Höfundur skipar sér þar í flokk og ræðir fullyrðingar Gore þar sem hann ber saman niðurstöður tvívetnismælinga í ískjörnum frá Suðurskautslandinu og CO2 í sömu ískjörnum. Breytingar á styrk tvívetnis eru vísir um hitabreytingar og við fyrstu sýn virðast hitabreytingar og breytingar á CO2 styrk í kjörnunum fylgjast alfarið að. Nokkuð sem Gore bendir á í myndinni. Þess eru hinsvegar dæmi að hitabreytingarnar hafi komið fyrst, og CO2 komið á eftir, í sumum tilvikum allt að 1000 árum síðar.

Um það leyti sem Gore gerði myndina var þetta vel þekkt, en fæstir vísindamenn töldu þetta mikinn galla því þó að CO2 og hitafar fylgist vel að í þessum kjörnum þá er vitað að margt annað kemur við sögu. Ég ræddi þetta í bók sem kom út 2008[20] en þar segir um þetta atriði á bls. 54:

“Þegar miklar breytingar á veðurfari heimsins eiga sér stað, álíka þeim sem verða í ísaldarlok fer því fjarri að einungis breytingar á styrk CO2 ráði hlýnuninni. Hér að ofan var bent á að einnig má merkja greinileg áhrif þeirra reglubundnu breytinga í sumarhitun sólar á norðurhveli sem Milankovitch reiknaði út. Þegar jökulhvel hörfa dregur úr speglun frá yfirborði og það hlýnar af þeim sökum. Fleiri þættir, svo sem gróðurfarsbreytingar í kjölfarið geta einnig aukið á upphitunina. Hitabreytingin ræðst því af fleiri þáttum en einvörðungu breytingu í styrk CO2 , þó greinilegt sé að þær magna hitasveiflurnar verulega. Það má benda á að styrkur CO2 í lofthjúpnum jókst um 100 ppm í lok ísaldar sem er sambærileg aukning og hefur átt sér stað frá upphaf iðnbyltingar. Hlýnunin í lok jökulskeiða var um 10˚ C, og hefði hún stafað alfarið af auknum gróðurhúsaáhrifum mætti gera ráð fyrir að loftslag á okkar dögum hefði hlýnað um nokkrar gráður frá iðnbyltingu. En svo er ekki því styrkbreytingar CO2 magna, en útskýra ekki allar, hitabreytingar milli jökulskeiða og hlýskeiða.”

Síðan þessi bók kom út hefur þekkingu um þetta atriði fleytt verulega fram. Í grein eftir Shakun og félaga (2012)[21] kemur t.d. fram að í lok síðasta jökulskeiðs var verulegur munur á milli suður- og norðurhvels varðandi það hvenær fór að hlýna. Á suðurhveli hlýnaði fyrr (og ískjarnar frá Suðurskautslandi sýna að það var áður en CO2 fór að aukast) en á norðurhveli tók lengri tíma að hlýna svo þar reis CO2 fyrst en hitinn fylgdi síðan. Ástæðu þessa munar má m.a. rekja til veltihringrásar Norður-Atlantshafsins (AMOC) og hruns hennar. Þegar CO2 ferillinn og mat Shakun og félaga á hnattrænum hitabreytingum eru borin saman kemur í ljós að styrkur CO2 jókst á undan hnattrænum hita.

Fullyrðing höfundar „að aukning CO2 hafi að jafnaði orðið nokkur hundruð árum, jafnvel um þúsund árum eftir að hlýnun hófst“ (bls 27) er því gömul meinloka sem búið er að svara fyrir löngu og nýjar rannsóknir hafa á engan hátt stutt. Um þetta má lesa í ýmsum bókum og samantektum, t.d. hjá vefritinu Sceptical Science og í læsilegri bók Broecker og Kunzig[22].

Niðurstaðan er að þessi efnisgrein höfundar er að mestu byggð á gömlum heimildum og endurspeglar ekki vísindalegar framfarir síðustu áratuga.

3.3 Fornveðurfar og koldíoxíð (bls 27) Höfundur fjallar einnig um koldíoxíðstyrk síðustu hundruð milljóna ára. Lengi hefur verið vitað að á þessu tímaskeiði var CO2 styrkur í lofti oftast mun hærri en nú er og einnig var þá hlýrra en nú er. Bókin sýnir mynd af þessu, en getur ekki heimildar. Nýlegar heimildir sýna svipaða mynd og bera saman hitafar og CO2 styrk. Við að skoða slíkan samanburð verður ljóst að það er alls ekki óeðlilegt að “líta á styrk koltvísýrings sem einskonar stjórntæki fyrir hitastig jarðar”[23] (sbr. bls 22) . Hvað loftslagssögu varðar er umfjöllun bókarinnar um veðurfar og CO2 á síðustu hundruð milljónum ára ágæt. En það sem vakti athygli mína er eftirfarandi fullyrðing:

“Þegar lífið á jörðinni stóð í miklum blóma fyrir fjögur hundruð milljónum ára var margfalt meiri koltvísýringur í andrúmsloftinu en nú er og þá var einnig töluvert hlýrra. Samkvæmt því hafa flestar plöntur og dýrategundir sem nú lifa á jörðinni þróast og dafnað við hærri styrk af CO2 en í dag og hlýrra loftslag.”

Þó ég sé ekki líffræðingur þá grunar mig að fullyrðingin um plöntu og dýrategundir sé röng. Líklega er hverfandi lítið eftir af þeim plöntum og dýrategundum sem “döfnuðu” fyrir 400 milljón árum síðan. Á þessum tíma voru t.d. blóm og tré ekki komin fram, og flestar tegundir sem þá voru uppi löngu útdauðar. Benda má á að það hafa verið a.m.k. 4 útdauðahrinur á síðustu 400 milljón árum (fyrir 360, 250, 200 og 65 milljón árum síðan) og sem dæmi má nefna að í hrinunni fyrir 250 milljón árum síðan (við lok Perm tímabilsins) virðast um 96% allra tegunda hafa dáið út. Mér virðist því mega draga þessa setningu í efa[24].

Mikið hefur verið skrifað um áhrif loftslagsbreytinga á tegundir og tegundadauða. Ljóst er að loftslagsbreytingar eru farnar að hafa áhrif á vistkerfi og lífríki víða. Þegar má rekja útdauða nokkurra tegunda til loftslagsbreytinga, a.m.k. að hluta[25]. Líffræðingar hafa bent á að tíðni útdauða sé nú um 100 falt hærri en hann hefur verið áður og orsakir þess eru flestar tengdar athöfnum manna, svo sem eyðingu búsvæða auk loftslagsbreytinga[26].

1. Hringrás kolefnis og losun mannkyns

Umfjöllun um hringrás kolefnis (bls. 28 – 32) er ruglingslega fram sett. Hún byrjar á að segja að heildarhringrásin sé 800 milljarðar tonna CO2 sem skiptist niður milli vistkerfa á landi (440 milljarðar tonna) og hafsins (330 milljarðar tonna). Þó summa þessara tveggja talna sé ekki 800, þá er hér ekki verið að rúna tölur heldur vantar frekari upplýsingar. Áður en nánar er fjallað um framsetningu bókarinnar er heppilegt að draga stuttlega saman helstu atriði sem máli skipta.

Náttúrleg árstíðasveifla kolefnishringrásarinnar er mjög stór. En að mestum hluta er hún þannig að það sem bindst á einum árstíma losnar á öðrum og náttúruleg árstíðasveifla er nærri því í jafnvægi til nægilega langs tíma litið. Það er umtalsverð óvissa á útslagi árstíðasveiflunnar, en ofangreindar tölur um flæði milli vistkerfa lands og loftjúps (440 milljarðar tonna CO2) og heimshafanna og lofthjúpsins (330 milljarðar tonna) eru tölur sem finna má í kennslubókum og samantektarskýrslu IPCC frá 2007[27].

Niðurstaðan er sú að ótrufluð árstíðasveifla þessarar hringrásar er um 770 (440 + 330) milljarðar tonna CO2 (eða 770 GtCO2[28]). Þetta hefur lengi verið þekkt, þó nokkuð flökt sé á tölunum, bæði vegna óvissu í mati þeirra og auk þess sem náttúrulegum breytileika fylgja sveiflur milli ára. Lykilorðið í síðustu setningu er “ótrufluð”, því losun CO2 vegna bruna jarðefnaeldsneytis og breytinga á landnotkun (t.d. vegna skógareyðingar) hafa breytt henni verulega. Losun vegna bruna jarðefnaeldsneytis er metin um 38.1 ± 2 GtCO2 árið 2025 og breytingar á landnotkun eru metnar sem 4.1± 2.6 GtCO2 árið 2025. Þessi losun er meiri en svo að vistkerfi á landi og heimshöfin ráði við og hringrásin í heild sinni (þ.m.t. árstíðasveiflan) því verulega trufluð. Það er auðvelt að sjá að með þessari viðbót má fá summu sem rúnna má í 800 GtCO2.

Á hverju ári er birt skýrsla Global Carbon Project (GCP) um þetta bókhald og í bókinni er vitnað í skýrsluna frá 2024. Nýlega hefur skýrslan verið uppfærð og hér er vitnað í nýjustu útgáfuna, en tölur breytast þó ekki stórvægilega milli ára[29]. Í skýrslu GCP kemur fram að á áratugnum frá 2015 til 2024 var losun vegna bruna jarðefnaeldsneytis að meðaltali 35.9 ± 1.8 GtCO2 árlega, og landnotkunarþáttur losunar 5.0 ± 2.6 GtCO2. Þessi losun eykur styrk CO2 í lofthjúpnum en hluti hennar er þó tekinn upp í vistkerfum á landi og af hafinu. Á umræddum áratug tók hafið þannig upp 11.8 ± 1.5 GtCO2 árlega og vistkerfi á landi tóku upp 8.7 ± 2.8 GtCO2 árlega. Ef þessar tölur eru lagðar saman og dregnar frá losun af mannavöldum sitja 20.4 GtCO2 eftir í lofthjúpnum eða rétt um helmingur losunarinnar.

Þessi upptaka hafsins og vistkerfa á landi er nettóupptakan yfir árið. Ótrufluð náttúruleg árstíðaveifla myndi í slíkum tölum nánast núllast út, en sé ójafnvægi þá ratar það einfaldlega inn í þessar tölur.

Í bókinni eru tölur tengdar árstíðasveiflunni kynntar sem heildarlosun náttúrunnar og sömu tölur síðan gefnar upp fyrir bindingu (bls 28 & 29). Tölur um losun manna virðast smáar í samanburði og samhengið um það hvernig upptaka hafsins og vistkerfa á landi hefur aukist vantar.

Höfundur vitnar þó í skýrslu GCP frá fyrir árið 2024 en sú grein inniheldur m.a. ítarlegar upplýsingar um losun af mannavöldum og sýnir hvernig upptaka kolefnis hefur breyst.

Höfundur ræðir sérstaklega að veruleg óvissa sé í mati á þessum tölum og rekur að óvissan sé af sömu stærðargráðu og losun mannkyns. Fyrir vikið dregur hann þá ályktun að aukningin geti verið vegna breytinga á náttúrulegum þáttum. Þetta er skrítinn rökstuðningur, því losun manna getur safnast upp, en óvissa í mati á náttúrulegum ferlum (eða sveiflur milli ára) gerir það ekki. Svo dæmi sé tekið af tölunum frá GCB frá árinu 2025 sem nefndar voru hér að ofan, þá er árleg meðallosun vegna bruna jarðefnaeldsneytis um 35.9 GtCO2 eða tæplega 360 GtCO2 uppsafnað frá 2015 til 2024. Þetta er meira en stærð árstíðasveiflu losunar hafsins.

Óvissa í mati á einstökum þáttum kolefnishringrásarinnar minnkar eftir því sem litið er yfir fleiri ár og eftir því sem rannsóknum fleygir fram[30], en eins og rætt er hér að neðan eru umfangsmikil gögn sem sýna að bæði hafið og vistkerfi á landi eru að taka upp hluta þess CO2 sem mannkyn losar. Með því að blanda saman óvissu um útslag árstíðasveiflu og mati á losun fæst niðurstaða sem leyfir að draga illa rökstuddar og rangar niðurstöður.

En hafið?

Höfundur helgar eina efnisgrein (bls 29 – 30) þeirri hugmynd að hlýnandi höf losi kolefni. Mælingar sýna að hafið er að súrna, sú súrnun stafar af nettó upptöku CO2. Þó það sé rétt hjá höfundi að kaldari sjór beri meira kolefni en hlýr sjór, er það ekki svo að hlýnun vegna aukins styrks CO2 í lofthjúpi þýði að CO2 flæði úr heimshöfunum. Væri svo myndi magn CO2 í heimhöfunum minnka og þau ekki súrna. Það má leggja mat á magn kolefnis í heimshöfunum og þær niðurstöður sýna að magnið er að aukast, ekki minnka[31]. Fleiri jarðefnafræðileg rök má tína til.

Það er vel þekkt að samsætuhlutfall kolefnis í lofthjúpnum hefur breyst samfara bruna jarðefnaeldneytis. Í náttúrunni er megnið af kolefni samsætan C12 (98.9%) en rúmlega 1% af kolefni er samsætan C13. Þessar samsætur eru stöðugar (þ.e magn þeirra breytist ekki vegna kjarnahrörunar). Samsætan C14 hrörnar hinsvegar nægilega hratt til þess að magn þess helmingast á rúmlega 5700 árum. Sú samsæta er einungis til í lofthjúpnum í afar litlu magni (hlutfall C14 og C12 við náttúrlegar aðstæður er 1 á móti trilljón eða 1E-12), en í lofthjúpnum jókst það tímabundið við kjarnorkutilraunir á 7. áratugnum.

Plöntur taka frekar upp C12 en C13 úr andrúmsloftinu svo hlutfall C13/C12 samsæta er lægra í plöntum og jurtaleifum. Þetta þýðir að þegar CO2 losnar við bruna jarðefnaeldsneytis (sem eru eldgamlar jurtaleifar) þá bætist við kolefni í lofthjúpinn sem hefur lægra C13/C12 hlutfall en var fyrir. Mælingar á lofti sýna að þetta hlutfall fer lækkandi[32] sem er mikilvæg sönnun þess að það kolefni sem bætist við í lofthjúpinn kemur frá bruna jarðefnaeldsneytis, ekki hafinu.

Jarðefnaeldsneyti er í raun nokkur hundruð milljón ára gamlar jurtaleifar og því hefur allt það C14 sem var í jurtaleifunum sem það myndaði löngu hrörnað. Jarðefnaeldsneyti er því alveg laust við C14. Frá því að C14 magn í lofthjúpnum jókst tímabundið á 7. áratugnum hefur verið fylgst með því hvernig það blandast í aðra hluta kolefnishringrásarinnar. Hluti þess hefur hrörnað, en af því að helmingunartími C14 er vel þekktur þá má reikna nákvæmlega hversu mikið. C14 hlutfallið hefur hinsvegar fallið enn hraðar vegna þess að með bruna jarðefnaeldsneytis er sífellt er verið að blanda inn nýju kolefni í lofthjúpinn sem ekki inniheldur neitt C14[33].

Loks má nefna að mælingar sýna einnig að styrkur súrefnis hefur einnig minnkað samfara aukningu CO2[34]. Það þýðir að aukning CO2 hefur orðið við bruna, en ekki losun frá hlýnandi sjó.

Ofangreint má taka saman á eftirfarandi hátt: Mælingar á breytingu ísatópasamsetningu CO2 í lofti (bæði hlutfalli C14 og C13), minnkandi súrefnismagn og súrnun sjávar sýna að hafið getur ekki verið uppspretta þess CO2 sem nú bætist við í lofthjúpinn.

En þá landið?

Eftir að teflt hefur verið fram þeirri skoðun að hafið sé uppspretta CO2 í lofthjúpnum þá fylgir efnisgrein þar sem kemur fram sú hugmynd um að það séu í raun breytingar í lífríkinu sem valdi aukningunni (bls 32). Höfundur vitnar í nýlegar greinar Koutsoyiannis sem hefur haldið því fram að aukningunni valdi ekki bruni jarðefnaeldsneytis heldur breytingar á vexti plantna í kjölfar hlýnunar. Þessari tilgátu hefur verið svarað með því að benda á að væri hún rétt hefðu sambærilegar breytingar átt sér stað á fyrri hlýnunarskeiðum, - þvert á það sem mælingar sýna. Einnig spáir tilgáta Koutsoyiannis árstíðasveiflu C13/C12 hlutfallsins sem er ólík þeirri sem mælingar sýna[35]. Hugmyndin um að vöxtur CO2 í lofthjúpnum eigi sér náttúrulegar orsakir þarf einnig að skýra hvað verður þá um það CO2 sem losnar vegna bruna jarðefnaeldsneytis. Í tengslum við þetta hefur verið bent á að ef forsendur Koutsoyiannis héldu væri ekki hægt að loka kolefnisbókhaldinu nema með mun meiri aukingu CO2 en mælst hefur[36]. Ólíkt ýmsum fullyrðingum höfundar sem ræddar hafa verið hér að framan er þessi a.m.k. ekki gömul mýta þó hún standist ekki skoðun.

Hér að ofan voru nefnd þrenn rök fyrir því að CO2 í lofthjúpnum kæmi ekki frá hafinu, heldur frá bruna jarðefnaeldsneytis. Samsætumælingar á C14 eru einnig mótrök hér, m.a sýna mælingar á breytingum á C14 hlutfalli að kolefnið sem er að bætast við er eldgamalt, sem passar ekki við þá skýringu að núverandi lífríki sé að valda aukningunni. Loks má nefna enn ein rök fyrir því að bruni jarðefnaeldsneytis sé stærsta orsök aukningar CO2. Hún er sú að aukningin er meiri á norðurhveli jarðarinnar þar sem bruni jarðefnaelds er mestur, og þó CO2 blandist tiltölulega hratt í lofthjúpnum þá er mælanlegur og vaxandi munur milli mælinga í CO2 styrk á suðurpólnum og á Hawaii[37].

Eins og kom fram hér að ofan er umfjöllun um kolefnishringrásina í bókinni afar ruglingsleg og í kjölfarið dregnar ályktanir sem ekki halda vatni. Umfjöllunin miðar að því að draga í efa að losun manna sé ábyrg fyrir aukningu koltvísýrings. Ómarkviss uppröðun efnisatriða er ekki til þess fallin að koma réttum vísindum á framfæri, og gerir erfiðara að koma auga á augljós göt í rökstuðningi eða fullyrðingum um náttúrulegar uppsprettur.

4.1 Mettun enn og aftur (bls 32 – 33) Í lok umfjöllunar um kolefnishringrás og losun gróðurhúsalofttegunda skýtur meinlokan mettun lofthjúps aftur upp kollinum með sérstakri umfjöllun um vísindagrein sem van Wijngaarden og Happer skrifuðu nýlega[38]. Í greininni er einfölduðu líkani beitt til að reikna áhrif þess að breyta gróðurhúsáhrifum á ýmsan hátt. Reikningar á gróðurhúsaáhrifum byggja á svonefndum. HITRAN gögnum sem eru byggð á ítarlegum mælingum. Gagnrýni annarra vísindamanna á greinina snýr að því hvernig þetta einfalda líkan svarar breytingum á gróðurhúsaáhrifum og hvaða ályktanir höfundar draga af því. Van Wijngaarden og Happer endurtaka fullyrðingar um að lofthjúpurinn sé mettaður (sjá umfjöllun um mettunarmeinlokuna í inngangi) en reikna svo út að tvöföldun CO2 myndi valda hlýnun um 1.4 - 2.3 °C (miðað við ólíkar forsendur; sjá töflu 5 í greininni). Þó þetta sé lágt gildi þá skarast það við mat IPCC sem segir að miðað við 90% öryggismörk sé viðkomandi stærð á bilinu 2.1 – 7.7 °C en liklegasta gildi sé 3.4 °C[39]. Niðurstaða IPCC er byggð á margskonar gögnum og óvissubilið sýnir hversu vel (eða illa) þeim ber saman. Það er erfitt að sjá að niðurstaða Wijngaarden og Happer valdi einhverjum straumhvörfum.

Þjóðfélags- og efnahagsmál tengd kolefnislosun

Næstu kaflar í bókinni eru eru lítið um loftslagsvísindi, en fjalla um viðbrögð og þjóðfélagsmál því tengd (bls 37 – 116). Höfundur er gagnrýninn á aðgerðir, sem kemur ekki á óvart miðað við allt sem hann finnur loftslagsvísindum til foráttu. Miðað við þá kafla sem á undan komu var ég hissa á að hann tæki ekki bara undir með Bandaríkjaforseta (en í fyrsta kafla bókarinnar er vitnað í ummæli hans) og lýsti frati á allar aðgerðir fyrst komið væri fram að vísindin stæðu á brauðfótum.

Umfjöllunin ber þess merki að höfundur vantreystir Evrópusambandinu, og reyndar virðist hann tortrygginn á ýmsar framfarir síðustu ára s.s. vind- og sólarorku auk rafbíla. Nýlega kom út bók[40] eftir Hönnuh Ritchie ritstjóra Our World in Data (OWD) sem varðveitir ýmis gagnasöfn. Í bók Ritchie er farið yfir margar af þessum efasemdum höfundar (s.s. óstöðugleika vind- og sólarorku, rafhlöður rafbíla o.fl.). Umræddar efasemdir eru nefnilega fæstar nýmæli þeim sem hafa fylgst með orkumálum.

Eitt atriði sem kemur fram í bók Ritchie er svar við þeirri hugmynd að losun einstakra þjóða skipti litlu, en höfundur bendir á að í tilfelli Íslands sé losun landsins sáralítil í hinu stóra samhengi - þrátt að losun á mann sé hér reyndar veruleg (t.d. meiri en losun á mann í Kína skv. gögnum frá OWD fyrir árið 2024). Ritchie bendir á að yfirgnæfandi meirihluti þjóða heimsins losi minna en 2% af heildinni - en samanlagt losa þessar þjóðir meira en þriðjung allrar losunar (36%). Af þessu má draga þá ályktun að samdráttur í hnattrænni losun næst ekki ef þjóðir sem losa lítið hlutfall af heildarlosun eru stikkfríar. Tengd þessu er svo siðferðilega umræðan um það hvort þjóðir þar sem losun á mann er mikil beri ekki ábyrgð umfram aðra.

Hér verða þessir kaflar ekki rýndir, enda ekki um loftslagsvísindi. Það vakti þó athygli mína að höfundur telur upp kostnað við aðgerðir en ekki ábata sem kann að vera verulegur. Þannig er löng umfjöllun um viðskiptarkerfið með losunarheimildir (ETS) kerfið og kostnaður við það ræddur, en síðan sagt að tekjur af kerfinu renni í ríkissjóð, án þess að þær séu tilteknar. Eins dregur höfundur í efa ábata af rafbílavæðingu og fullyrðir að þar sem rafbílar séu dýrari vegi það upp þjóðhagslegan ábata af því að þeir gangi á innlendu rafmagni. Þetta fannst mér áhugaverð fullyrðing. Þegar ég skipti yfir í rafmagnsbíl hafði ég ákveðið fjármagn til bílakaupa. Ég keypti mér bíl fyrir þann pening. Ég hefði eytt sömu upphæð í bensín eða dísel bíl. Nú kann ég að vera undantekning, en höfundur sýnir engan rökstuðning fyrir þessari fullyrðingu, t.d. að sala rafbíla hafi dregið úr sölu ódýrari jarðefnaeldsneytisbíla (og sá munur vegi upp þjóðhagslegan ábata af sparnaði í innkaupum jarðefnaeldsneytis). Þetta virðist efni í áhugaverða greiningu, sem því miður er ekki gerð í bókinni.

Raunvísindi og margar fullyrðingar um loftslagsmál

Eftir að ræða efnahags- og samfélagsleg atriði koma nokkrir kaflar þar sem aftur er fjallað um raunvísindi (bls 117 – 150). Þar er aftur tekinn upp sá þráður að ræða gamlar mýtur eða meinlokur, stundum með nýlegum heimildum þó. Hér verða nokkrar fullyrðingar þessara hluta skoðaðar en upptalningin er ekki tæmandi.

5.1 Hvað um meðalhitann Kaflinn “Er hægt að mæla meðalhita jarðar” (bls 117 – 123) er áhugaverður, því hann byrjar á ræða hugtakið meðalhiti. Eftir stuttar vangaveltur (bls 117 – 118) um mat á þessari stærð er niðurstaða höfundar að “engin ein rétt aðferð sé til” og því vafasamt að meðalhiti hafi merkingu. Komast mætti að sambærilegri niðurstöðu um margt annað, ýmsar stærðir eru þannig að þær má meta með mörgum aðferðum og hverri fylgir óvissa. Þannig er með meðalhita jarðar, meðalhita Akureyrar, stærð jarðarinnar, fjarlægðina til tunglsins o.s.frv. Í hverju tilviki skiptir máli að vita hver óvissan sé, og hvernig ólíkum aðferðum við að meta stærðina beri saman. Hvað meðalhita varðar, vill reyndar svo til að auðveldara er að meta breytingar á meðalhita, en meðalhitann sjálfan[41]. Þetta er vegna þess að margir óvissuþættir styttast út þegar breytingar eru skoðaðar. En eftir sem áður má fullyrða að bæði meðalhiti jarðar og breytingar á honum séu vel skilgreindar stærðir og hægt sé að leggja gagnlegt mat á þær[42]. Þvert á niðurstöðu höfundar er því hægt að keppa að því marki að halda losun innan þeirra marka að ekki hlýni meira en 1.5°C eða 2°C, þrátt fyrir óvissur (t.d. um hita á viðmiðunartímabili). Þessi atriði hafa verið kunn áratugum saman og það er dálítið erfitt að skilja vangaveltur höfundar um tilvist meðalhita.

5.2 Illa staðsettar stöðvar (bls 118) Höfundur ræðir stuttlega hvort veðurstöðvar (sérstaklega í Bandaríkjunum) séu óheppilega staðsettar og vitnar í grein eftir Anthony Watts frá 2009 því til stuðnings. Ári eftir útkomu greinarinnar voru áhrif staðsetningar stöðva sérstaklega skoðuð og niðurstaðan var að að illa staðsettar stöðvar hefðu ekki áhrif á meðalhitann[43]. Síðan þessar greinar komu út hafa ný gögn og rannsóknir bæst við þar sem sérstaklega hefur verið skoðað hvort möguleg vandamál við staðsetningu stöðva hefðu áhrif á meðaltöl. Aftur var niðurstaðan að illa staðsettar stöðvar hefðu lítil sem engin áhrif á meðalhitareikninga[44]. Það er meira en áratugur síðan þetta atriði var afgreitt og höfundur hefði auðveldlega getað fundið greinar sem sýna að meint vandamál er ekki til staðar.

5.3 Borgarhlýnun (bls 118 – 119) Höfundur ræðir þéttbýlisáhrif á hita, en eins og lýst var að framan þá er þetta ein að þeim meinlokum sem hafa tilhneigingu til að ganga í endurnýjun lífdaga með reglulegu millibili. Hér nægir að vísa í umfjöllun um borgarhlýnun hér að framan.

5.4 Mælitækni (bls 119) Eftir að ræða illa staðsettar stöðvar og borgarhlýnun skiptir höfundur yfir í að ræða breytingar á mælitækni, en á undanförnum áratugum hefur víða verið skipt frá mönnuðum stöðvum yfir í sjálfvirkar veðurstöðvar. Þetta þýðir að mæliraðir eru ekki samfelldar, og að auki hafa stöðvar oft verið færðar til á sama tíma og mælitækni breyttist. Almenna reglan er sú að það þarf að fylgjast náið með þegar breytingar verða á mælaneti og í gegnum tíðina hefur fræðasvið byggst upp á þessu sviði[45]. Þegar mælingar færast yfir í sjálfvirkar stöðvar er hætt við stökkum í mæliröðum og útgildi (sérstaklega dagshámörk og -lágmörk) kunna að breytast. Mannaðar veðurstöðvar í hvítum kössum og sjálfvirkir hitamælar sem loft getur leikið um bregðast mishratt við hitabreytingum. Ekki hefur þó verið sýnt fram á að langtímahneigð hitabreytinga sé marktæk önnur í sjálfvirkum kerfum[46], en þetta er mál sem veðurstofur þurfa alltaf að takast á við. Þó má benda á að aðferðir, sem beitt er til að mæta vandkvæðum við staðsetningu stöðva (sjá 5.2 hér að ofan), geta líka tekið á þessu atriði.

5.5 Göt í mælakerfi (119 – 120) Umfjöllun um mæla fylgir efnisgrein þar sem höfundur ræðir áhrif eyða í mælakerfinu á samantektir hnattræns hita. Þar er fullyrt að endurgreiningar séu notaðar til að fylla inn í göt í mælakerfi. Þetta er ekki alveg nákvæmt þar sem aðrar aðferðir hafa verið notaðar áratugum saman. Nokkrir ólíkir aðilar birta samantektir á hitamælingum. Þessir aðilar nota ólíkar aðferðir við að brúa gögnin og fylla upp í eyður í tíma eða rúmi. Sumir aðilar sleppa svæðum ef gögn vantar, aðrir brúa yfir þau. Slík tölfræðileg úrvinnsla getur dregið úr skekkjum, en það að niðurstöður þessara ólíku aðila eru mjög líkar, sýnir að göt í mælingum hafa ekki mikil áhrif á lokaniðurstöðuna[47]. Á undanförnum árum hefur notkun á endurgreiningum einnig bæst við, en þá er veðurlíkönum beitt til þess að fylla inn í eyður í gögnum. Slíkar afurðir eru viðbót við eldri afurðir og þeim ber í aðalatriðum vel saman við eldri úttektir.

5.6 Hokkíkjuðinn! Í efnisgreininni “Hiti er hitamál” (bls 120 – 121) ræðir höfundur deilur um svokallaðan Hokkíkjuða, en það er nafn á grafi sem birt var í grein eftir Mann, Bradley og Hughes árið 1999. Þessi grein sýndi mat á hitafari á norðurhveli á síðustu 1000 árum. Hún sýndi að á tímabilinu hafði hitarfar lengst af farið lækkandi en óvissa fyrir 1600 var veruleg. Hinsvegar hlýnaði skarpt eftir iðnbyltingu og í lok 20. aldar var orðið hlýrra en nokkru sinni á þessu 1000 ára tímabili. Grafið þótti minna á íshokkíkjuða og myndin var því nefnd eftir því. Höfundur ber þessa niðurstöðu saman við niðurstöðu sem byggir á vinnu Hubert Lamb frá 1965 og sýndi ekki jafn mikla hlýnun á 20. öld en mun meiri hlýnun á miðöldum. Höfundur sýnir bæði gröfin (hér hefði mátt gæta þess að tímáásar standist á). Í skýrslu IPCC ári 1995 var mynd Lamb notuð (en hún átti reyndar bara við England), en í skýrslu IPCC árið 2001 var mynd Mann og félaga. Stóri munurinn á þessum myndum var miðaldahlýskeiðið, sem var áberandi á mynd Lamb en ekki á mynd Mann og félaga (þó það mætti með góðum vilja koma því fyrir innan óvissumarka sem voru veruleg hjá Mann og félögum). Mynd Mann varð fljótlega verulega umdeild, eins og titill efnisgreinarinnar ber réttilega með sér. Höfundur rekur málaferli sem hlotnuðust af þessu, en lætur vera að segja að rannsóknir á fyrsta áratug þessarar aldar staðfestu niðurstöðu Mann í megindráttum, t.d. voru 15 ólík hokkígröf birt saman á mynd 5.7 í skýrslu IPCC (2013)[48]. Það má því segja að hokkíkjuðinn hafi getið af sér heilt hokkílið[49].

5.7 Climategate (bls 121) Árið 2009 var brotist inn í tölvuþjón hjá Climate Research Unit (CRU) hjá háskólanum í Austur Anglíu í Bretlandi og tölvupóstum starfsmanna stolið. Völdum hluta þeirra var svo fljótlega lekið á vefsvæði víða og málið komst í hámæli skömmu fyrir COP fund í Kaupmannahöfn þar sem reyna átti að ná samkomulagi um að takmarka losun gróðurhúsalofttegunda. Það sem birt var úr póstunum voru ýmiss ummæli vísindamanna CRU eða annarra bréfritara með óvæginni gagnrýni hver á annan, eða eins og höfundur bendir á ummæli “sem túlka mátti sem ásetning til að hagræða niðurstöðum um hitafar”. Höfundur ræðir ásakanir tengdu Climategate stuttlega en lætur vera að minnast á að rannsóknir hafa sýnt að þær áttu ekki við rök að styðjast. Niðurstöður átta rannsóknanefnda sem könnuðu efnið voru samhljóða um að það væru engin ummerki um svik eða ásetning um að blekkja. Þrátt fyrir þetta er augljóst að þetta mál hafði veruleg áhrif, a.m.k. tímabundin á trúverðugleika þeirra vísindamanna sem því tengdust og var árum saman uppspretta fullyrðinga sem tengdust mistúlkun á ummælum í þessum tölvupóstum[50].

5.8 Mildun jarðar og skapandi myndir (bls 122) Ef strengurinn “how to mislead with graphs” er sleginn inn í leitarvél má sjá margar leiðir til þess að láta litlar breytingar virðast stórar, eða stórar litlar. Graf í efnisgreininni “Hlýnunin”, sem sýnir breytingar á meðalhita frá 1900 til 2020 gæti vel sómt sér í síðari flokknum. Meðalhiti jarðar er þar um 14 ˚C megnið af 20. öldinni og hækkar svo um rúma gráðu á síðustu áratugum. Lóðrétti ásinn á myndinni nær frá 0 til 20 svo breyting um 1/20 virðist ekki mikil. Höfundur leggur áherslu á að þetta sé meðalhitinn (ekki hitabreyting) og þess vegna er e.t.v. skiljanlegt að neðri mörk ássins séu 0. Það er auðvitað óþarfi að teygja ásinn upp í 20°C en það má a.m.k. gleðjast yfir að höfundur notist ekki við Kelvin hitakvarðann, en á honum er núll punkturinn þar sem -273 er á Celsius kvarðanum og meðalhitalínan (í 288K) virðist algjörlega flöt.

Þessi mynd er svo forleikur að því að tala um að hitastig jarðar hafi verið að mildast, því nætur hafi hitnað meira en dagar, vetur meira en sumur og pólsvæði meira en hitabeltið. Ekki veit ég hvort “hnattræn mildun” er ætlað að keppa við “hnattræna suðu” (sem höfundur hefur eftir aðalritara Sameinuðu þjóðanna), hinsvegar er það af og frá að heitari nætur á heitum svæðum sé einhver mildun. Slíkt getur einmitt aukið á óþægindi vegna hitabylgna, en hitabylgjur eru taldar hafa valdið dauða a.m.k. 166 þúsund manns á tímabilinu 1998–2017. Dánartíðni hækkar m.a. vegna þess að á eftir heitum dögum jafnar hitinn sig ekki að næturlagi[51].

5.9 Loftslagslíkön (bls 125 – 127) Stuttur kafli í bókinni fjallar um tölvulíkön, sem höfundur segir takmörkuð. Höfundur segir að líkönin byggi á sviðsmyndum, réttara væri að segja að niðurstöður líkana byggi á sviðsmyndum, en sviðsmyndir um losun eru jaðarskilyrði líkana sem herma svo veðurfar í samræmi við losunarsviðsmyndina.

Þetta þýðir að ef bera á saman líkanreikninga frá því t.d. um aldamót við hitaþróun síðar þá er mikilvægt að nota sviðsmynd um losun sem er nærri því sem raungerðist. (Hér er ágætt að hafa í huga að losunarsviðsmyndir eru ekki spár í hefðbundum skilningi þess orðs, en fyrr í bókinni (bls. 31) talar höfundur um “spálíkan IPCC” þegar hann ræðir sviðsmyndir).

Höfundur sýnir mynd frá vísindamanninum John Christie af samanburði hitabreytinga í háloftum samkvæmt loftslagslíkönum og mælinga á hitabreytingum með veðurbelgjum og gervihnöttum. Myndin virðist sýna að líkönin hlýnuðu verulega mikið meira en mælingar á tímabilinu 1980 til 2015. Þessi mynd hefur verið gagnrýnd fyrir að “miðja” gögnin ekki með viðmiðunartímabili, heldur á einum tímapunkti (en náttúrulegur breytileiki gerir þá samanburðinn verri) og að sýna ekki þær líkanbreytur sem grafið segir. Séu notaðar réttar líkanbreytur og viðmiðunartímabil þá ber hitabreytingum betur saman, - þó vissulega sýni líkönin meiri hlýnun en mælingar[52]. Ástæða þessa munar hefur síðan verið skoðuð í nokkrum greinum og má m.a. rekja til gagna um loftmengun sem notuð voru á 21. öldinni[53].

Margar greinar hafa verið birtar þar sem niðurstöður loftslagslíkana eru bornar saman við raunverulega hitaþróun. Í meginatriðum ber slíkum líkönum ágætlega saman við niðurstöður loftslagslíkana sérstaklega ef þess er gætt að nota sviðsmyndir þar sem breytingar í geislunarálagi eru í samræmi við raunþróun[54]. Yfirlit yfir hvaða atriði loftslagslíkön ná almennt vel að herma og hvar þau eiga i vandræðum má sjá í töflu 1 í nýlegri yfirlitsgrein[55] og í greininni var misræmið í háloftahita rætt sérstaklega.

1. Rangar spár

Í bókinni er langur kafli (bls 135 – 150) sem heitir “Spár vísindamanna” þar sem farið er yfir mörg dæmi þar sem höfundur segir að spár vísindamanna hafi ekki ræst.

6.1 Ísaldarfárið Fyrsta dæmið sem höfundur nefnir er að vísindamenn hafi spáð ísöld á 8. Áratugnum (bls 136). Þetta hefur oft verið rætt, m.a. fjalla ég um þetta á bls. 42 í bók minni Gróðurhúsaáhrif og loftslagsbreytingar.

Á undarförnum árum hefur margt verið ritað um ísaldarfárið, og gjarnan í því skyni að gera lítið úr hugmyndum vísindamanna um að athafnir manna séu orsök hlýnunar síðustu áratuga. Það er rétt að hugmyndir um yfirvofandi ísöld voru ræddar af alvöru, og rötuðu slíkar umræður í dagblöð og tímarit. Meðal annars var þetta nokkrum sinnum rætt í Morgunblaðinu á 8. áratugnum. Minna bar á slíkum hugmyndum í vísindaritum enda í raun afar takmarkaður skilningur á smáatriðum þess hvernig jökulskeið hefst. Eigi að síður er ekki rétt að gera of lítið úr hugmyndum um yfirvofandi ísöld, þær hugmyndir eru að einhverju leyti réttar, a.m.k. ef lagður er nægilega jarðfræðilegur tímaskilningur í orðið yfirvofandi. Vangaveltur um hvort við lifum á hlýskeiði milli jökulskeiða og hvort aukin gróðurhúsaáhrif lengi hlýskeiðið eru fullkomlega eðlilegar. Með því er ekki verið að fullyrða að án gróðurhúsaáhrifa af mannavöldum væri nýtt jökulskeið að hefjast eftir hádegi á fimmtudag, í tímaskilningi jarðfræðinnar gengur klukkan hægt og ferli sem í raun taka árþúsundir gerast á örskotsstund í jarðfræðilegum skilningi. Það er vel hugsanlegt að losun gróðurhúsalofttegunda af mannavöldum muni að lokum framlengja það hlýskeið sem við lifum á.

Þetta var skrifað árið 2008 og í raun er litlu við þetta að bæta. Nema að nú er orðið nokkuð ljóst að núverandi gróðurhúsaáhrif lengja líklega núverandi hlýskeið[56]. Þessi saga lifir hinsvegar áfram nokkuð sjálfstæðu lífi og Sceptical Science tileinkar henni síðu[57].

6.2 Hitamet (bls 137 – 138) Höfundur víkur stuttlega að frétt um að hitamet hafi verið slegið á Egilsstaðaflugvelli í ágúst sl. Þá mældist 29.8°C stiga hiti sem er mesti hiti sem mælst hefur í ágúst á Íslandi og sá mesti sem mælst hefur á þessari öld. Höfundur bendir á að hitametið sé enn 30.5°C en það mældist á Teigarhorni í Berufirði 22. júní 1939. Þó hita- og kuldamet kunni að virðast henda tilviljanakennt sýna rannsóknir að hitamet falla núorðið oftar en áður[58], og í Bandaríkjunum tvöfalt tíðar en kuldamet. Það er ekkert afbrigðilegt við það að mesta hitametið á Íslandi hafi mælst fyrir 90 árum, en með áframhaldandi hlýnun aukast líkurnar á því að það verði slegið.

6.3 Hækkun sjávarmáls. (bls 139 – 142) Höfundur telur að spár um hækkun sjávarmáls hafi reynst rangar. Þessu mætti svara með því að benda á nýlega grein[59] þar sem kemur fram að niðurstöður í skýrslu IPCC frá 1995 hafi verið mjög nærri því að spá rétt fyrir um hækkun sjávar á næstu 30 árum (1 cm undir þeirri 6 cm hækkun sem átti sér stað). Fleiri slíkar samantektir eru til og yfirleitt sýna þær að raunþróun sýnir aðeins meiri hækkun en líkanreikningar gáfu til kynna[60].

Höfundur fullyrðir hinsvegar að spár loftslagslíkana um sífellt hraðari hækkun hafi ekki ræst. Þessi fullyrðing höfundar er þvert á rannsóknir sem benda til þess að sjávarstaða sé að hækka sífellt hraðar. Sem dæmi má nefna að gervihnattamælingar sýna að sjávarstöðuhækkun er nú hraðari en hún var fyrir nokkrum áratugum[61]. Þetta er í samræmi við samantekt IPCC frá 2021 að hraði sjávarstöðuhækkunar hafi verið 2.3 [1.6 til 3.1] mm/ár milli 1971 og 2018 en hafi aukist í 3.7 [3.2 til 4.2] mm/ár frá 2006 til 2018[62]. Höfundur vitnar hinsvegar í grein eftir Voortman og De Vos sem telja að strandmælingar sýni ekki slíka hröðun. Sú grein hefur hlotið harða gagnrýni[63], m.a. fyrir það að bera niðurstöður ekki saman við gervihnattagögn sem sýna hraðaaukningu, né aðrar nýlegar samantektir á strandmælum sem einnig sýna hraða sjávarstöðuhækkunar aukast[64].

Hér má því segja að óháð því hvort loftslagslíkön hafi vanmetið sjávarstöðuhækkun eða ekki þá virðist hraðari hækkun á síðustu áratugum vera raunveruleg og ekki draumsýn líkana.

6.4 Fellibyljir (bls 141 – 142) umfjöllun um fellibyli sýnir höfundur graf af fjölda stórra fellibylja sem gengu á land í Bandaríkjunum. Með stórum fellibyljum er yfirleitt átt við fellibyli af stærðinni 3 eða meira. Gögn um hvort fellibyljir gengu á land í Bandaríkjunum eru til frá 1850. Við þetta graf er tvennt að athuga.

Í fyrsta lagi passar það ekki við tölurnar sem eru gefnar upp af Bandarísku fellibyljastofnuninni (National Hurricane Center). Tölurnar koma frá skjali sem upphaflega var gefið út árið 2005[65]. Það sýndi fjölda fellibylja sem gengu á land í Bandaríkjunum á hverjum áratug frá 1850, en tekið er fram að tölur fyrir 1900 eru ekki taldar áreiðanlegar. Síðar var þessi tafla uppfærð og síðustu tveimur áratugum bætt við. Niðurstöðurnar frá 1900 má sjá í töflu og mynd hér að neðan.

Í bókinni Hitamál er myndin ekki í samræmi við þessi gögn. Þar er sýnt að átta fellibyljir hafi gengið á land milli 1931 og 1940 og aftur átta frá 1950 til 1960. Myndin fær því allt annað útlit og fjöldi fellibylja sem gengu á land um miðbik síðustu aldar virðist mun meiri.

Eftir sem áður er augljóst að áratugurinn 1940 - 1950 sker sig úr með 10 stóra fellibylji. Og þá komum við að atriði tvö sem er athugavert við þessa mynd. Hún sýnir ekki fellibylji á Atlantshafi (eða hnattrænt), hún sýnir bara fjölda stórra fellibylja sem gengu á land í Bandaríkjunum. Hlutfall fellibylja sem myndast á Atlantshafi og ganga á land í Bandaríkjunum er breytilegt og þennan áratug var það mjög hátt. Sum ár er þessu ólíkt farið. Þannig mynduðust fjórir stórir fellibyljir árið 2025 en enginn þeirra gekk á land í Bandaríkjunum. Samt sem áður var 2025 slæmt fellibyljaár, þrír fellibyljir náðu stærð 5 sem er það mesta síðan metárið 2005 en þá mynduðust fjórir svo stórir fellibyljir. Einn stóru fellibyljanna árið 2025 var Melissa sem olli miklu tjóni á Kúbu, Jamaíku og Haíti[66].

Niðurstaðan er sú að myndin sýnir ekki fjölda stórra fellibylja sem myndast á Norður-Atlantshafi. Rannsóknir sýna ekki að áratugarnir um miðbik aldarinnar skeri sig úr hvað fjölda fellibyllja á Atlantshafi varðar[67]. Það er hinsvegar talið líklegt að á hnattræna vísu hafi hlutfall stórra fellibylja aukist á síðustu áratugum[68].

6.5 Gróðureldar (bls 142 – 143) Í umfjöllun um gróðurelda er birt dramatísk mynd sem sýnir umfang gróðurelda í Bandaríkjunum frá 1926 til 2017 byggt á sk. NIFC gagnasafni. Myndin sýnir að það flatarmál sem brann upp úr 1930 var mun meira en það flatarmál sem brennur núna. Myndin sýnir að þá brunnu 50 milljón ekrur sem er nærri því tvöfalt flatarmál Íslands. Þetta vekur athygli. Á síðustu áratugum hefur útbreiðsla skógar- og gróðurelda í Bandaríkjunum verið frá nokkrum milljónum ekra upp að um 10 milljónir ekra. Þessir eldar hafa valdið verulegri truflun og tjóni[69]. Einkennilegt er ef fimm sinnum útbreiddari eldar um 1930 hafi ekki vakið meiri athygli. NIFC gagnasafnið[70] nær hinsvegar ekki aftar en 1983 svo eitthvað er hér málum blandið. Í skjölum Bandarísku Umhverfisstofnunarinnar (U.S. Environmental Protection Agency) kemur fram að gögn um skógarelda hafi ekki verið skráð á skipulegan hátt fyrr en eftir 1983[71] en fyrir þann tíma hafi verið ýmis konar skráning í gangi, m.a. svonefndar “Smokey Bear” skrár.

Carbon Brief skrifaði staðreyndagrein um þessi gögn og þar kom fram að fyrir 1960 kunna eldar að hafa verið margtaldir og tölur sýna einnig sinubruna og aðra elda sem kveiktir voru í ræktunarskyni. Talsmaður NIFC sagði Carbon Brief að það ætti ekki að nota gögnin fyrir 1983[72].

Niðurstaðan er því sú að myndin er röng og toppurinn á fyrri hluta síðustu aldar var einhver blanda af margtalningu og sinubruna. Eftir að skipulegar skráningar hófust er hinsvegar ljóst að skógareldar hafa orðið útbreiddari.

6.6 Þurrkatímar (bls 143 – 144) Höfundur sýnir mynd sem sýnir þróun Palmer-vísisins, sem er mælikvarði á útbreiðslu þurrka. Myndin er einungis fyrir Bandaríkin, og nær yfir 20. öldina og fram á þessa. Myndin sýnir þurrka síðustu áratuga, en hún sýnir einnig útbreidda þurrka á 20. öldinni, m.a. hversu alvarlegir þurrkar voru milli 1930 og 1940. Þetta tímabil hefur verið kennt eftir útbreiddum rykstormum á þessu tímabili og kallað Dust Bowl á ensku (Rykskálin á íslensku Wikipedia). Á þessum árum rigndi lítið í Bandaríkjunum og í kjölfarið urðu útbreiddir þurrkar í miðríkjum Bandaríkjanna og Kanada. Þurrkarnir leiddu til mikilla erfiðleika í landbúnaði í Bandaríkjunum og þjóðfélagslegar afleiðingar þess voru m.a. grunnur bókarinnar Þrúgur reiðinnar eftir Nóbel-skáldið John Steinbeck. Á myndinni má sjá að þessir þurrkar eru víðfeðmari en þurrkar sem hafa ríkt í Bandaríkjunum á síðustu árum.

Síðustu áratugi hefur hnattræn úrkoma aukist lítillega, en dregist saman í Bandaríkjunum[73]. Breytingar á úrkomu eru ekki bara langtímahneigð heldur hefur ýmis tölfræði breyst (tíðni aftaka, útslag sveiflu á milli ára o.s.frv.). Á sumum svæðum hefur dregið verulega úr úrkomu, annars staðar hefur hún aukist og í heildina hefur svæðisbundinn breytileiki hnikast til[74]. Á hnattræna vísu hefur hringrás vatns breyst, raki í lofti, aftakaúrkoma og uppgufun aukist á sama tíma og þurrkasvæði hafa breyst[75]. Víða eru þurrkar útbreiddari og endast lengur en úrkomu- og þurrkabreytingar hafa áhrif á hundruð milljónir einstaklinga[76].

Þurrkar geta bæði orðið vegna minni úrkomu og vegna aukinnar uppgufunar. Á tímabilinu milli 1930 og 1940 voru það einmitt þurrkar af fyrri tegundinni sem ollu hamförum í landbúnaði í Bandaríkjunum. Þeir þurrkar sem hafa aukist mest á síðustu árum eru þurrkar sem stafa af aukinni uppgufun[77]. Loftslagsbreytingar hafa aukið alvarlega þurrka um 40% á síðustu áratugum sem aftur hefur verulegan efnahagslegan kostnað í för með sér[78].

Mynd höfundar af Palmer-vísinum er rædd í samhengi fréttar um að “Hlýnun hafi gert þurrka tuttugufalt líklegri”. Í fréttinni er rætt um a.m.k. þrjú svæði á hnettinum og höfundur notar myndina til að rökstyðja þá fullyrðingu um þurrka að “gögn benda ekki til þess að þeir hafi aukist á síðustu 130 árum”.

Þær breytingar sem myndin sýnir eru engan vegin tækar til þess að draga ályktanir um hnattrænar breytingar á úrkomu eða þurrkum. Eins og fram kom að ofan hefur verið svæðisbundinn og hnattrænn munur á þróun þurrka og áðurnefnd mynd sýnir bara eitt svæði. Í fréttinni er verið að fjalla um ákveðna tegund þurrka sem hefur aukist vegna hlýnunar og aukið þurrka hnattrænt.

6.7 AMOC (bls 144 – 145) Höfundur ræðir mögulega veikingu Golfstraumsins og segir að mælingar sýni ekki að hann sé að veikjast. Þetta ekki alveg nákvæmt, mælingar eru gerðar á 26˚N (sk. Rapid snið) og svo á mælisniði frá Labrador til Grænlands og þaðan til Bretlandseyja (sk. OSNAP snið). Það sem skoðað er þarna er ekki Golfstraumurinn í sjálfu sér, heldur lóðréttur þáttur hafstraumakerfisins í Norður Atlantshafi, sem oft er kölluð veltihringrás Norður Atlantshafsins, eða bara eftir ensku skammstöfuninni AMOC. Eins og er mælist samdráttur í Rapid sniðinu sem nær aftur til 2004[79] en ekki í OSNAP sniðinu sem er frá 2015. Samdrátturinn er um 1 Sv á áratug, en AMOC er um 15 Sv (eitt Sv er milljón rúmmetrar á sekúndu og er heppileg mælieining fyrir hafstrauma). OSNAP sniðið sýnir ekki samdrátt, en það er mun styttra og sýnir verulegar sveiflur milli ára[80].

Vitað er að AMOC kerfið var óstöðugt á síðasta jökulskeiði og áhyggjur um að það kunni að truflast eða stöðvast alfarið stafa m.a. af því að svo virðist sem breytingar á eðlismassa yfirborðsjávar (vegna hlýnunar eða ferskvatnsinnstreymis) geti gert það óstöðugt[81]. Þessar áhyggjur beinast ekki að því hvort þetta hafi gerst (það er vitað), heldur því hvort þetta geti gerst vegna hlýnunar[82] og ýmsar vangaveltur eru um það hvort finna megi einhver önnur merki (einhverja mælivísa) sem sýni breytingar í samræmi við hnignun AMOC[83].

Það er eðlilegt að spyrja hvort hafa eigi áhyggjur af þessu ef óyggjandi ummerki samdráttar finnast ekki. En á sama hátt má spyrja hvort það væri ekki of seint að reyna að stöðva hnignun AMOC ef mælingar sýndu að hann væri að hrynja.

Afleiðingar mikils samdráttar eða hruns AMOC gætu verið mjög slæmar[84] og margvísleg gögn sýna að hrun geti gerst. Þess vegna er áhættan tvímælalaust fyrir hendi og eðlilegt að bregðast við henni. Það er gert með því að draga úr losun.

Af efnisgreinum í þessum kafla er þessi sú eina sem ég get að mestu tekið undir. Þetta er vísindalegt álitamál, mín afstaða helgast af því að skoða áhættuna, og ég er mjög sáttur meðan ummerki samdráttar sjáist ekki í OSNAP.

6.8 Snjór og skíðafæri (bls 145 - 146) Höfundur minnist á að um síðustu aldamót hafi verið áhyggjur af því að snjóleysi myndi gera skíðastöðum erfitt fyrir, en þær áhyggjur hafi reynst óþarfar. Þetta er rökstutt með mynd sem sýnir útbreiðslu snjóþekju á norðurhveli fyrir alla mánuði ársins frá 1966 til 2024. Það má hafa gaman af þessari mynd, því hún sýnir aðallega árstíðasveiflu snjóhulu, og af henni er erfitt að lesa breytingar vetrarsnævar á skíðasvæðum, og hvað þá á þeim tíma sem skiptir rekstraraðila skíðastaða mestu. Á hlýrri vetrum fellur úrkoma frekar sem rigning en snjór og því má búast við að rekstrartíminn styttist[85]. Rannsóknir sýna að stytting snjótíma er að eiga sér stað, sem leiðir til verulegra áskorana fyrir rekstraraðila[86]. Fullyrðingar höfundar eru einkennilegar í þessu samhengi. Áhrif loftslagsbreytinga á rekstur skíðasvæða eru vel þekkt og skjalfest og margvísleg viðbrögð rekstraraðila einnig[87].

6.9. Hafísútbreiðsla (bls 146 – 147) Höfundur gerir nokkuð úr því að Al Gore hafi spáð því að sumarhafís muni hverfa innan 7 ára, - en bætir því jafnframt við að sá vísindamaður sem vitnað er til hafi mótmælt því að hafa sagt þetta. Vísindamaðurinn sem um var rætt var þá einn helsti sérfræðingur Bandaríkjanna í hafíslíkönum en þessi ummæli voru reyndar ekki alfarið byggð á hafíslíkani, heldur því að framreikna hneigð í líkönum línulega[88]. Hafís hefur verið að dragast saman að sumarlagi áratugum saman, en líkön ekki náð að herma það svo vel sé. Óháð því hvernig Al Gore ræddi mögulega þróun hafíss, var í raun lengi vel hæpinn grunnur fyrir spár um langtímaþróunina, og alls ekki fyrir skammtímaþróunina. Sem dæmi má nefna að bæði sumarið 2007 og 2012 dróst hafís skarplega saman, en á næstu árum hélt hafís svo áfram að dragast í samræmi við langtímaþróun. Þessum skammtímasveiflum var ekki spáð. Taka má undir með höfundi að ofangreindar spár voru ótímabærar, en eins og höfundur bendir á þá tóku vísindamenn almennt ekki undir hana. Það er því umdeilanlegt að þetta sé spá frá vísindumönnum komin. Á síðustu áratugum hefur hermun hafíss batnað þó hana megi enn bæta[89]. Á sama tíma hefur hægt á samdrætti sumaríssins, og framtíðin mun leiða í ljós hversu lengi það varir.

6.10 Bleiking kóralla (bls 148 – 149) Höfundur gerir lítið úr bleikingu kóralla (e. coral bleaching). Ekki er vitnað í vísindagreinar, en auðvelt að finna góðar vísindagreinar um þetta efni. Bleiking kóralla er að aukast[90], getur leitt til kóraldauða og ollið verulegum áföllum fyrir lífríki kóralrifja[91].

6.11 Súrnun sjávar (bls 149 – 150) Höfundur dregur einnig úr afleiðingum súrnunar sjávar. Súrnun sjávar var rædd hér að ofan, en finna má ítarlegri umfjöllun um hana í skýrslu Vísindanefndar frá 2018[92]. Súrnunin er raunveruleg og sjá má afleiðingar hennar nú þegar[93] þvert á fullyrðingar höfundar.

Samantekt um spár (bls 150) Í samantekt kaflans um spár vísindamanna kemur fram að tilgangur höfundar er að sýna að sérfræðingar geti haft rangt fyrir sér. Þó án efa sé nokkuð til í því, þá eru flest dæmin sem höfundur velur óheppileg hvað þetta varðar og byggja á lélegum gagnaröðum eða misskilningi um það hvað þær sýna. Ef öll dæmin eru tekin saman vaknar spurning um það hver hafi rangt fyrir sér, sérfræðingar eða aðrir.

Niðurlag

Hér að ofan hefur verið farið yfir margar fullyrðingar í bókinni Hitamál. Niðurstaðan er sú að það er sorglega fátt bitastætt í bókinni, fullyrðingar um vísindi standast sjaldnast nokkra skoðun og að miklum hluta gamlar fullyrðingar sem löngu er búið að hrekja. Ég hef kallað slíkar fullyrðingar uppvakninga, - því þær virðast rísa upp með reglulegu millibili þó búið sé að kveða þær niður. Ef til vill er orðið meinloka meira lýsandi, en bók sem byggir á slíkum fullyrðingum missir síðan marks þegar ræða á stefnu þjóðarinnar í losunarmálum og viðbrögðum við loftslagsbreytingum. Það er kannski það sem er mest svekkjandi við bókina, hún styður ekki upplýsta umræðu um loftslagsmál, því vísindalegur hluti hennar er því miður nánast alfarið villuljós.