Innfluttar vörur vega þungt í neyslukörfu heimila hérlendis og þar sem þróun innflutningsverðs ræðst að stórum hluta af breytingum í gengi krónunnar er mikilvægt að hafa glögga mynd á sambandi gengis og almenns verðlags. Mat á áhrifum gengisbreytinga á verðlag, svonefndum gengisleka (e. exchange rate pass-through), veitir innsýn í verðákvarðanir fyrirtækja og þróun verðbólgu og nýtist við mótun peningastefnunnar. Fyrri greiningar benda til að gengisleki hér á landi sé töluverður en hafi farið minnkandi eftir því sem verðstöðugleiki hefur aukist. Í þessari grein er gengisleki í verð mat- og drykkjarvöru metinn með áherslu á hvort hann sé samhverfur, þ.e. jafn mikil þegar gengi krónunnar hækkar og þegar það lækkar.
Umfang gengisleka ræðst af ýmsum þáttum…
Umfang gengisleka ræðst af ýmsum þáttum, t.a.m. samkeppnisaðstæðum á innlendum mörkuðum, hlutdeild innlends kostnaðar vegna dreifingar og markaðssetningar í smásöluverði sem og trúverðugleika við stjórn peningamála (sjá rammagrein VIII-1 í Peningamálum 2011/2). Þá getur umfang gengisleka einnig verið mismikið eftir vöruflokkum og meiri fyrir flokka sem eru að stórum hluta fluttar milli landa, þ.e. háðar alþjóðaviðskiptum (sjá t.d. Edwards og Cabezas, 2022). Einnig skiptir máli hver orsök gengisbreytingarinnar er og hvort hún er talin varanleg eða tímabundin.
Áætlað er að um þriðjungur þeirra matvæla sem seld eru í verslunum séu innflutt (Samkeppniseftirlitið, 2008). Nánast öll kornvara, ávextir og stór hluti grænmetis sem selt er hér á landi er innflutt ásamt verulegu magni af unnum matvælum. Hlutdeild innflutnings í aðföngum til innlendrar framleiðslu skiptir einnig máli. Þótt Ísland sé sjálfu sér nægt að hluta með framleiðslu á kjöti og mjólkurvörum byggir innlend matvælaframleiðsla engu að síður að stórum hluta á innfluttum aðföngum svo sem áburði og fóðri (Erla Sturludóttir o.fl., 2021). Því má ætla að gengisbreytingar krónunnar hafi töluverð áhrif á verð mat- og drykkjarvöru.
Hefðbundin hagfræðilíkön gera almennt ráð fyrir að gengisleki sé bæði línulegur og samhverfur sem felur í sér að gengishækkun og gengislækkun hafi jöfn en gagnstæð áhrif á verðlag og að umfang gengislekans sé í hlutfalli við stærð gengisbreytingarinnar. Í reynd þurfa áhrif gengisbreytinga þó ekki að vera samhverf. Niðurstöður Bussière (2007) benda t.d. til þess að þegar gengi evrunnar lækkaði um nær 20% frá árslokum 1999 til 2001 leiddi það til sambærilegrar hækkunar á innflutningsverði á evrusvæðinu en þegar gengi hennar hækkaði á ný árið 2004 og endaði nálægt fyrra gildi sínu lækkaði innflutningsverð aðeins um 5%.
Ýmsar ástæður kunna að vera fyrir því að gengisleki sé ósamhverfur. Fyrirtæki eru gjarnan tregari til að lækka verð en að hækka, einkum þegar þau bera kostnað af verðbreytingum, og verður gengisleki þá meiri við gengislækkun en hækkun. Ósamhverfa í gengisleka getur einnig myndast þegar innflytjendur búa við bindandi magntakmarkanir, þ.e. þegar þeir geta ekki aukið innflutt magn þrátt fyrir gengishækkun. Algengast er að slíkar aðstæður komi upp þegar takmarkanir eða kvótar eru á framleiðslu eða þegar erfitt er að auka framleitt magn skyndilega, eins og t.d. er raunin með margar matvörur. Einnig geta magntakmarkanir komið til þegar álag verður á aðfangakeðjur, svo sem gerðist þegar gripið var til sóttvarnarráðstafana vegna COVID-19-farsóttarinnar eða þegar stríð í Úkraínu hófst. Þá getur ósamhverfa myndast þegar fyrirtæki búa við þéttofnar aðfangakeðjur eða þegar erfitt eða kostnaðarsamt er að skipta út birgjum, sérstaklega þegar innlendar staðkvæmdarvörur eru ekki tiltækar (sjá Alesar Nakour, 2025).
… og er gjarnan meiri í litlum og opnum hagkerfum
Í ljósi þess hversu þungt innflutningur vegur í innlendri eftirspurn, bæði sem aðföng í innlenda framleiðslu og til neyslu, má ætla að gengisleki á Íslandi sé meiri en víða annars staðar. Ísland er lítið opið hagkerfi með sjálfstæðan gjaldmiðil sem ekki er notaður til verðlagningar -á -alþjóðlegum mörkuðum og útflytjendur til Íslands verðleggja vörur sínar fremur í erlendum gjaldmiðli en í íslenskum krónum (sjá rammagrein 2 í Peningamálum 2015/4). Fyrir vikið er verðlag hérlendis sérstaklega næmt fyrir gengissveiflum (Gunnar Hákon Unnarsson, 2024). Þórarinn G. Pétursson (2010) mat að gengisleki hér á landi væri um 0,4 en nýrri …
