Undangengnar vikur hefur verið fjallað talsvert um þróun þeirra hámarksgreiðslna sem lífeyrisþegar geta fengið úr kerfum Tryggingarstofnunar ríkisins (TR). Tilefnið er tillaga félagsmálaráðherra um að horft skuli til launavísitölu Hagstofu Íslands fremur en „launaþróunar“ þegar kemur að árlegir endurskoðun á upphæðum greiðslna til lífeyrisþega frá TR. Ákvæði 2. málsgreinar 62. greinar laga númer 100/2007 kveða nú á um að greiðslur almannatrygginga skuli breytast árlega í samræmi við ákvæði fjárlaga hverju sinni. Síðan segir: „Ákvörðun þeirra skal taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs“. Ákvæðið er búið að vera við lýði síðan 2007 eða fyrr. Óhætt mun að fullyrða að fremur hafi verið horft til þróunar neysluverðsvísitölu en launaþróunar við breytingar á upphæðum lífeyrisgreiðslna. Undantekning er árið 2017 þegar umtalsverðar breytingar voru gerðar á útreikning lífeyris, greiðsluflokkar sameinaðir og þeim fækkað auk þess sem greiðslur voru tekjutengdar í ríkari mæli en verið hafði áður. Greiðsla grunnlífeyris var ekki tekjutengd fyrir 2017. Upphæð heimilisuppbótar var skert um 45% fyrir hverja krónu umfram ákveðið frítekjumark. Eftir árið 2017 ná skerðingar einnig til grunnlífeyris með þeim afleiðingum að þeir sem voru yfir ákveðnum tekjumörkum misstu þær greiðslur. Þannig skertu greiðslur úr lífeyrissjóðum grunnlífeyri en höfðu áður aðeins skert heimilisuppbótina svokölluðu. Á móti hækkuðu greiðslur til þeirra sem höfðu litlar atvinnu-, fjármagns- og lífeyristekjur umtalsvert. Það má því segja að lífeyrisþegar hafi fjármagnað hækkun hámarksbótanna sjálfir að talsverðu leyti með tilfærslum fjármuna innan hópsins, frá þeim sem eru með þokkalegar tekjur frá sínum lífeyrissjóði til þeirra sem litlar eða engar lífeyrissjóðstekjur hafa. Kerfisbreytingin árið 2017 felur í sér að greiðslubyrði TR vegna ellilífeyris minnkar um leið og lífeyrissjóðsgreiðslur aukast.
Hámarksgreiðslur frá TR greiðast þeim einstaklingum sem nánast engar aðrar tekjur hafa. Þær þurfa því að duga viðkomandi til reksturs heimilis, fyrir mat, húsnæðiskostnaði og öðrum daglegum nauðsynjum. Þetta eru sömu þættir og samningamenn verkalýðsfélaga horfa til þegar samið er um lægstu launataxta. Þess vegna er eðlilegt að bera saman lágmarkslaun samkvæmt launatöxtum og hámarksgreiðslur ellilífeyrisþega frá TR (látum örorkugreiðslur liggja milli hluta, þar eru flóknari þættir lagðir til grundvallar vegna skerðingar á tekjuöflunargetu). Á mynd 1 er þróun lágmarkslauna og hámarksgreiðslna frá TR frá aldamótum sýnd:
Mynd 1 sýnir áhrif lagabreytinga 2007 og 2017 á upphæð hámarksgreiðslna frá TR til ellilífeyrisþega. Þær hækkanir eru að hluta til fjármagnaðar af lífeyrisþegum sjálfum eins og þegar hefur verið rakið.
Mynd 2 sýnir að minnstur munur er milli lágmarkslauna og hámarksellilífeyris á fyrrihluta áranna 2007 og 2017, þ.e.a.s. í tengslum við kerfisbreytingar, 21% í fyrra tilfellinu og 14% í því síðari. Það er freistandi að álykta að vilji Alþingis hafi staðið til þess að munur þessara tveggja stærða sem ráða afkomu þeirra þegna þjóðfélagsins sem minnst hafa væri á bilinu 15-20%. Þessi munur var tæp 50% í upphafi aldarinnar, en er nú í upphafi árs 2026 ríflega 30%. Það má með vissum rétti segja að „fórnir” best settu lífeyrisþeganna árið 2017 hafi ekki gagnast þeim verst settu nema í stuttan tíma.
Í almannatryggingarlögunum er vísað til launaþróunar sem áhrifaþáttar þegar árleg leiðrétting lífeyrisgreiðslna er ákveðin. Hækkun lágmarkslauna fellur augljóslega undir hugtakið „launaþróun“ en ljóst að Alþingi hefur ekki horft stíft til þeirra við ákvörðun upphæða hámarks ellilífeyris.
Áhrif frumvarps, tvöfaldur lás
Nokkuð orðaskak hefur orðið um túlkun á áhrifum þess að skipta út hugtakinu „launaþróun“ fyrir orðið „launavísitölu“. Gagnrýnendur telja að lögbundið verði að hækka lífeyrisgreiðslur í samræmi við breytingu þeirrar vísitölunnar …
