Þegar Þjóðhagsstofnun var lögð niður árið 2002 fluttust spár hennar í fjármálaráðuneytið. Árið 2010 tók Hagstofan við verkefninu, en ráðuneytið nýtti spár hennar við gerð fjárlaga og fjármálaáætlunar. Ástæðan fyrir þessum flutningi var sennilega sú að Hagstofan nýtur meira trausts en ráðuneytið – þar starfa menn ekki undir handarjaðri stjórnmálamanna. Opinber skýring á því að Þjóðhagsstofnun var lögð niður á sínum tíma var að þannig mætti spara fé. En ljóst var af umræðum um málið á Alþingi að „fyrst um sinn“ að minnsta kosti hefði ríkið kostnað af breytingunni (sjá vef Alþingis, Þjóðhagsstofnun o.fl., lög nr. 51/2002, 709. mál, lagafrumvarp). Nokkru áður hafði forsætisráðherra kvartað undan „óábyrgri“ verðbólguspá stofnunarinnar. Sumir töldu að ráðamenn hygðust ná betri tökum á efnahagsumræðunni með þessari ráðstöfun.
Hagstofur Svíþjóðar og Danmerkur birta ekki hagspár, en það gerir norska hagstofan. Fáar heimasíður eru fróðlegri eða skemmtilegri en heimasíða hennar. Þar eru alls kyns greiningar á efnahagsmálum sem ætlaðar eru almenningi. Til dæmis eru þar svör við spurningum eins og Hvaða áhrif hafa tollahækkanir á efnahag í Ameríku og Evrópu? og Hvaða áhrif hefur hækkun á hrávöruverði haft á norskt hagkerfi? Einnig má sjá fræðigreinar um efnahagsmál, en margir fræðimenn starfa á norsku hagstofunni.
…á allan hátt betur unnin?
Nú hefur verið ákveðið að leggja spádeild Hagstofunnar niður, eftir 16 ára starf. Hér eftir á að nota þjóðhagsspá Seðlabankans í fjárlagagerðinni. Morgunblaðið hefur eftir fjármálaráðherra 20. janúar sl., að fyrir þessu séu ýmsar ástæður. Spá bankans sé betri en spá Hagstofu og að í breytingunni felist hagræðing: „Ég held að ég halli ekki á Hagstofuna þegar ég segi að spá Seðlabankans sé á allan hátt betur unnin. Hún byggist á raunverulega stærra og íburðarmeira líkani og er vandaðri...“
Reyndar styðst Hagstofan við sama þjóðhagslíkan og Seðlabankinn. Hvor stofnun notar sín spálíkön til þess að spá ytri stærðum, en þjóðhagslíkanið er notað til þess að stemma útkomuna af. Nokkru getur því munað á spánum.
Seðlabanki og Hagstofa spá svipuðum hagvexti og verðbólgu
Tafla 1 sýnir nóvemberspár Seðlabanka og Hagstofu um hagvöxt og verðbólgu næsta árs – það er breytingu landsframleiðslu á raunvirði og neysluverðs frá einu ársmeðaltali til annars. Spár áranna 2011 til 2024 eru bornar saman við nýjustu tölur um hagvöxt og verðbólgu af heimasíðu Hagstofunnar. Samanburðurinn er reyndar ekki alveg sanngjarn, því að tölur um hagvöxt eru oft endurskoðaðar mörg ár aftur í tímann, til dæmis vegna breyttra staðla. Síðasta hagvaxtartalan er spá. Tölur um verðlag breytast hins vegar yfirleitt ekki eftir að þær birtast.
Fyrst vekur athygli að spár beggja stofnana um hagvöxt eru að meðaltali nálægt réttri -útkomu. Lengi var iðulega spáð of litlum -hagvexti hér á landi. Stofnanirnar spá að meðaltali jafnmiklum hagvexti og frávik frá réttri útkomu (tölugildi mismunarins) er nákvæmlega jafnstórt að jafnaði. Þegar horft er á einstök ár eru frávikin að vísu töluverð hjá báðum – að jafnaði munar rúmum 2 prósentum á spánni og raunverulegum hagvexti. Báðar stofnanir spá miklu minni sveiflum í hagvexti en raunin verður. Erfitt er að sjá miklar breytingar fyrir – engin leið var til dæmis að spá fyrir um samdráttinn sem varð 2020 þegar farsótt lagðist yfir heiminn. Flest árin munar litlu á spá Seðlabanka og Hagstofu. Að meðaltali er munurinn 0,4 prósentur. Mestu munar á nóvemberspánni 2020 þegar Seðlabanki gerir ráð fyrir 2,3% hagvexti en Hagstofan 3,9%. Raunin varð 5,2% vöxtur.
Verðbólguspáin er aðeins fjær réttri útkomu. Að jafnaði er verðbólguspá stofnananna nálægt …
