Undanfarin misseri hefur orðið áberandi breyting í orðræðu og framgöngu bandarískra stjórnvalda á alþjóðavettvangi. Bandaríkin hafa dregið sig út úr mikilvægum alþjóðlegum stofnunum og því er haldið fram að alþjóðlegar skuldbindingar, regluverk og bandalög hafi takmarkað bandarískt vald um of.¹ Sú sýn hefur meðal annars birst í gagnrýni á NATO, það bandalag sé byrði fremur en sameiginlegt öryggisfyrirkomulag og skuldbindingar gagnvart bandamönnum gætu jafnvel verið háðar fjárframlögum þeirra.²

Samhliða þessu hafa yfirlýsingar háttsettra ráðamanna í Washington vakið ugg. Þar hefur verið gefið í skyn að alþjóðalög og skuldbindingar eigi ekki að takmarka beitingu banvæns valds (e. lethal force) þegar bandarískir hagsmunir eru taldir í húfi og að máttur hins sterka geti í reynd skapað rétt.

Þótt Bandaríkin hafi ekki alltaf verið til fyrirmyndar hvað varðar virðingu fyrir alþjóðalögum markar þessi þróun engu að síður fráhvarf frá þeim grundvallarstoðum sem vestrænt varnarsamstarf hefur byggt á; hugmyndum um sameiginlegt öryggi, lögmæti og gagnkvæmar skuldbindingar. Ný öryggis- og varnarstefna Bandaríkjanna viðurkennir þó að einhverju leyti mikilvægi bandalaga en undirstrikar áfram hernaðarlega yfirburði og fælingarmátt sem meginstoðir öryggis landsins.³ Þarna birtist togstreita milli orðræðu um bandalög og stefnumótunar sem setur einhliða valdbeitingu og yfirburði í forgang.

Sú forsenda að yfirgnæfandi hervald tryggi sjálfkrafa öryggi og hlýðni annarra stenst hins vegar illa sögulega skoðun. Þvert á móti bendir margt til þess að vald sem byggir á hótunum og yfirburðum fremur en lögmæti geti grafið undan öryggi – sem kallar á endurskoðun á þeirri hugmynd að ofurvald, sem ríki og þjóðir eigi að lúta, sé náttúrulögmál í alþjóðasamskiptum.

Bandaríkin og hernaðarlegir yfirburðir

Lengst af hefur sú hugmynd verið ríkjandi að gríðarlegur hernaðarlegur styrkur Bandaríkjanna tryggi stöðugleika, fælingarmátt og öryggi hins vestræna heims – sem er jafnframt ein helsta grunnforsenda íslenskrar varnarstefnu.⁴ Þegar nánar er skoðað gæti þessi hugmynd reynst brothættari en halda mætti í fyrstu. Þótt hernaðarlegur styrkur Bandaríkjanna sé óumdeildur og hafi átt sinn þátt í að tryggja öryggi á Vesturlöndum, byggir frásögnin um getu hans að verulegu leyti á tálmynd sem styðst við stærð, ímynd og tæknilega yfirburði. Slíkt eitt og sér dugar skammt í raun, sérstaklega nú á tímum fjölþáttaógna.

Um leið er mikilvægt að horfa ekki fram hjá þeirri staðreynd að pólitísk samstaða Evrópuríkja og sú stofnanalega samvinna sem þar hefur þróast, hefur orðið sífellt mikilvægari þáttur í evrópsku öryggiskerfi. Þótt Evrópa búi ekki yfir sambærilegum hefðbundnum hernaðarmætti og Bandaríkin, hefur sameiginleg stefnumótun, efnahagslegt vægi og samstillt pólitísk viðbrögð reynst öflugur fælingarmáttur og mikilvæg forsenda stöðugleika.⁵ Þessi vídd öryggis – pólitísk, efnahagsleg og stofnanaleg – er oft vanmetin í umræðu sem einblínir gjarnan á hervald.

Þann hugsunarhátt má m.a. rekja til sigurs Bandaríkjanna í síðari heimsstyrjöldinni sem mótaði valdahlutföll í alþjóðakerfinu og væntingar bandamanna um afgerandi forystu þeirra. Síðan þá hefur skilgreining á öryggi breyst í grundvallaratriðum: pólitískt, siðferðilegt og efnahagslegt umburðarlyndi gagnvart yfirgangi í krafti stærðar er mun minna en áður. Í heimi þar sem samþætt alþjóðakerfi, viðskiptalíf og almenningur gera sífellt ríkari kröfur um lögmæti, fyrirsjáanleika og reglu – eða með öðrum orðum, frið.

Sögulegt misræmi: Að vinna orrustur en tapa stríðum

Nýliðin saga sýnir að hernaðarlegir yfirburðir hafa ítrekað ekki skilað þeim árangri sem til var ætlast, heldur langvinnum átökum með miklum samfélagslegum og pólitískum kostnaði.⁶ Kóreustríðinu lauk án sigurs, Víetnam-stríðinu með ósigri þrátt fyrir tæknilega yfirburði og í Írak leiddi ofurtrú Bandaríkjamanna á hernaðarmátt til valdatóms og óstöðugleika. Í Afganistan féllu stjórnvöld sem Bandaríkin studdu nánast strax eftir brottför herliðs þeirra, eftir tveggja áratuga stríð. Einnig má nefna Sovétríkin í Afganistan og Frakkland í Indókína og Alsír. Dæmin sýna að yfirgnæfandi hernaðarmáttur tryggir hvorki pólitískan árangur né varanlegt öryggi þegar skortir lögmæti og pólitískan stuðning.

Reynslan sýnir jafnframt að hernaðarlegir yfirburðir duga illa gegn óhefðbundnum mótherjum sem leynast meðal almennings í borgum eða á torfærum landsvæðum. Slíkur styrkur getur jafnframt orðið skjól óljósra pólitískra hugmynda þegar yfirgnæfandi valdastaða er sett fram sem sjálfstæður grundvöllur pólitískra krafna eða þrýstings – Eins og hefur birst í orðum Donalds Trumps um möguleika Bandaríkjanna á því að öðlast yfirráð með vísan til herstyrks, hagsmuna og valdstöðu Bandaríkjanna.⁷

Í þessu ljósi er áhugavert að horfa til aukinna krafna Bandaríkjamanna um framlög NATO-ríkja. Þótt sum …