Ísland hefur á síðustu áratugum þróað stefnu um nýsköpun sem miðast við að móta sjálfbært, þekkingardrifið samfélag. Þar sem þjóðin hefur sögulega treyst á fáar, auðlindamiðaðar atvinnugreinar, sjávarútveg, orkufrekan iðnað og síðar ferðaþjónustu, hefur kapp verið lagt á að byggja upp fjórðu stoð atvinnulífsins sem byggir á hugviti, rannsóknum og tækni.

Árið 2003 voru sett fyrstu heildstæðu lögin um stuðning við vísindarannsóknir og nýsköpun, sem markaði upphaf samræmdrar nýsköpunarstefnu stjórnvalda. Frá þeim tíma hefur stuðningurinn tekið miklum breytingum, stefna og aðgerðaáætlanir hafa verið endurskoðaðar reglulega, fjármögnun aukist og áherslur breyst í takt við alþjóðlega þróun og innlendar áskoranir. Í þessari grein, sem byggð er á hluta af rannsóknarverkefni höfunda, er stiklað á stóru í tveggja áratuga þróun nýsköpunarstefnu á Íslandi í tengslum við starfsemi Vísinda- og tækniráðs. Markmiðið er að meta árangur, samræmi milli stefnu og raunverulegrar þróunar og leggja mat á framtíðarmöguleika.

Nýsköpunarstefna

Upphaf samræmdrar nýsköpunarstefnu íslenskra stjórnvalda má rekja til þriggja frumvarpa sem lögfest voru árið 2003. Þessi lög skilgreindu rammann fyrir opinberan stuðning við rannsóknir og tækni, stofnuðu Vísinda- og tækniráð og innleiddu kerfi styrkja og ráðgjafar sem byggði á evrópskum og norrænum fyrirmyndum. Þessi stefnumótun markaði brotthvarf frá nálgun liðinna ára, þar sem ábyrgð á rannsóknum og þróun var dreifð á milli ráðuneyta.

Fyrir árið 2003 byggði stuðningur stjórnvalda við rannsóknir og þróun (R&Þ) fyrst og fremst á hugmyndum um nýsköpun til vaxtar þar sem almennur stuðningur við R&Þ átti að fjarlægja markaðsbresti og skapa skilyrði fyrir verðmætasköpun. Stefnan sem sett var fram árið 2003 byggði hins vegar að stórum hluta á hugmyndum um nýsköpunarkerfi þar sem lögð var áhersla á samspil ólíkra hagaðila – ríkisvalds, háskóla, rannsóknastofnana og atvinnulífs. Á síðari hluta tímabilsins verður aukin áhersla á hugmyndina um nýsköpun til umbreytingar, þar sem nýsköpun er notuð til að bregðast við samfélagslegum áskorunum á borð við loftslagsmál, lýðheilsu og stafræna umbreytingu.

Stefnuskjölin sem Vísinda- og tækniráð gaf út með reglulegu millibili (2004, 2006–2009, 2010–2012, 2014–2016, 2017–2019, 2020–2022) endurspegla þessar breytingar í áherslum. Frá því að leggja áherslu á grunnrannsóknir og tæknidrifna nýsköpun þróaðist stefnan yfir í markvissari útfærslu á stuðningi við nýsköpun í víðari skilningi, með áherslu á mælanlegan árangur, hagnýtar rannsóknir, skattaívilnanir og markáætlanir tengdar skapandi greinum, heilbrigðismálum og umhverfisvernd.

Stuðningsaðgerðir

Til að ná markmiðum sínum hafa íslensk stjórnvöld smíðað fjölbreytt kerfi sem miðar að því að örva nýsköpun á öllum stigum ferlisins – frá hugmynd að markaði. Helstu stuðningsaðgerðir eru:

• Samkeppnissjóðir: Rannsóknasjóður og Tækniþróunarsjóður eru helstu stuðningssjóðir hins opinbera í nýsköpun. Á tímabilinu 2004 til 2022 margfölduðust fjárframlög til þessara sjóða: úr um 500 milljónum í yfir 7 milljarða og hafa vaxið enn frekar á síðustu árum. Þessir sjóðir styðja við grunnrannsóknir, hagnýtar rannsóknir og nýsköpunarverkefni. Sjóðirnir hafa orðið lykilstoð í vistkerfi íslenskrar nýsköpunar, ekki síst með eflingu samstarfs milli háskóla og atvinnulífs.
• Endurgreiðsla rannsóknar- og þróunarkostnaðar: Frá árinu 2009 hefur verið í gildi kerfi sem veitir fyrirtækjum endurgreiðslu vegna kostnaðar sem tengist rannsóknum og þróun. Með tímanum varð þetta kerfi umfangsmesta einstaka stuðningsaðgerð ríkisins á sviði nýsköpunar. Árið 2022 námu þessar endurgreiðslur yfir 10 milljörðum króna og hafa vaxið enn frekar …