Mistök sem gerð eru í hagstjórn má almennt flokka í tvennt. Stundum eru ákvarðanir réttar þegar þær eru teknar í ljósi þeirra upplýsinga sem þá liggja fyrir þótt síðar komi í ljós að um mistök var að ræða vegna þess að upplýsingar voru rangar eða forsendur breyttust. Flest hagstjórnarmistök eru með þessu móti og þá ósanngjarnt að gagnrýna eftir á þá sem að ákvörðunum komu. Kannski voru vextir, svo dæmi sé tekið, lækkaðir of seint eða of snemma, of lítið eða of mikið ef litið er í baksýnisspegilinn. En einnig kemur fyrir að ákvarðanir voru rangar, um mistök var að ræða, þegar þær voru teknar í ljósi þeirra upplýsinga og þekkingar sem þá lágu fyrir. Slíkar ákvarðanir má gagnrýna bæði þegar þær eru teknar og ekki síður þegar slæmar afleiðingar þeirra hafa komið í ljós.

Víti til að varast

Hér skal nefnt eitt víti til varnaðar þar sem stjórnmálin fóru sínu fram og hlustuðu ekki á aðvaranir. Í aðdraganda kosninganna árið 2003 á toppi hagsveiflunnar lofuðu stjórnmálamenn annars vegar að lækka skatta og hins vegar að auka húsnæðislán með hækkun veðhlutfalls í fasteignakaupum í 90%. Í kjölfar kosninganna voru þessi loforð efnd.¹

Stjórnvöld ákváðu þannig að lækka skatta á þenslutíma og breyta útlánareglum Íbúðalánasjóðs (ÍLS) sem var einnig þensluhvetjandi. Breytingarnar á útlánareglunum voru ein af mörgum hagstjórnarmistökum sem gerðar voru í aðdraganda falls bankanna. Þau mistök voru gerð með fullri vitund um líklegar afleiðingar aðgerðanna en hagsmunir stjórnmálanna látnir ráða.

Afleiðingarnar létu ekki á sér standa. Fasteignaverð tók að hækka hratt, viðskiptabankarnir tóku að veita húsnæðislán með hárri lánaþekju, skuldsetning heimila jókst og fjöldinn allur skuldaði nú 90% af kaupverði og varð þannig viðkvæmur fyrir áhrifum verðtryggingar á lánum og lækkunum húsnæðisverðs. Húsnæðisverð tvöfaldaðist áður en það tók að lækka eftir fjármálahrunið árið 2008. Við áfallið stökkbreyttist höfuðstóll verðtryggðra lána og húsnæðisverð lækkaði, þúsundir heimila voru nú með neikvætt eigið fé og þurftu stjórnvöld að grípa til ráðstafana til þess að koma þeim til aðstoðar (svo sem með 110% leiðinni og sértækri skuldaaðlögun).

Annað víti

Önnur og ekki minni mistök voru að heimila lántakendum að greiða upp lán hjá Íbúðalánasjóði sér að kostnaðarlausu. ÍLS var sjálfur ekki með slík ákvæði og læstist inni með fjármagn sem hann gat ekki ávaxtað nægjanlega. Gjaldþrot hans sem féll á ríkissjóð var gert upp á síðasta ári og kostaði skattgreiðendur á annað hundrað milljarða króna.

Þótt fjármálahrunið megi einkum rekja til þess að bankarnir stækkuðu hratt og urðu svo stórir að íslenska ríkið gat ekki komið þeim til bjargar, fjármögnun var að verulegu leyti í erlendum gjaldmiðlum svo að Seðlabanki Íslands gat ekki veitt þeim lausafjáraðstoð; og innflæði fjármagns erlendis frá bjó til bólu á hlutabréfamarkaði sem setti hundruði milljarða króna útlána í hættu, þá gerði aukin skuldsetning heimila þau viðkvæmari fyrir áfallinu þegar það varð á haustmánuðum 2008.

Endurskipulagning Seðlabanka Íslands og áhersla á fjármálastöðugleika með lánþegaskilyrðum endurspeglar viðbrögð stjórnvalda eftir hrun sem eiga að koma í veg fyrir að svipuð mistök verði gerð í framtíðinni. Lögin um opinber fjármál sem tóku gildi 2016 eru einnig skilgreint afkvæmi fjármálahrunsins og ætlað að tryggja sjálfbærni og stöðugleika opinberra fjármála.

Mistök fram undan?

Eftir þennan langa aðdraganda skal nú vikið að þeim mistökum sem mögulega verða gerð á næstu vikum. Fyrir Alþingi liggur frumvarp² til laga um almannatryggingar sem tengir bótagreiðslur við launavísitölu, þ.e.a.s. örorku- og ellilífeyrisbætur. Samkvæmt frumvarpinu munu greiðslur aldrei hækka minna en vísitala neysluverðs. Ef launavísitala hækkar meira en verðlag þá hækka þær í takt við laun en ef verðlag hækkar meira þá halda þær, gagnstætt launum, kaupmætti sínum og hækka þá meira en launavísitalan. Þetta er hinn svokallaði „tvöfaldi lás“ (e. double lock). Þess má geta í þessu sambandi að í Bretlandi er þrefaldur lás (einnig tenging við framleiðnivöxt sem er látinn nema 2,5% á ári) á ellilífeyri (e. State Pension) sem hefur valdið miklum vanda þar í landi, einkum nú þegar fólki á eftirlaunaaldri fjölgar.

Í frumvarpinu segir að það muni tryggja þeim sem fá greiðslur frá almannatryggingum að jafnaði meiri hækkanir en kjarasamningar kveða á um. Einnig segir:

Þá getur hinn svokallaði tvöfaldi lás, sem miðar við launavísitölu en að þó skuli greiðslur aldrei hækka minna en verðlag, leitt til tvöfaldrar hækkunar vegna verðbólguskots, fyrst vegna hækkunar á vísitölu neysluverðs og svo vegna hækkunar á launum sem ætlað er að mæta framangreindri hækkun verðlags. Í því tilviki gætu bætur almannatrygginga hækkað meira en laun hjá launþegum á vinnumarkaði, sérstaklega láglaunahópum.

Hér kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að bótaþegar muni að jafnaði fá meiri hækkanir en samið er um í kjarasamningum og þegar verðbólga hækkar umfram launavísitölu þá verður tvöfaldi lásinn til þess að bætur hækka tvisvar, einu sinni vegna verðbólgu og svo annað sinnið vegna hækkunar launavísitölu. Þá gætu bætur hækkað meira en laun láglaunahópa. Líklegt er að slíkt leiði til þess að fleiri einstaklingar með takmarkaða starfsgetu dragi úr þátttöku sinni á vinnumarkaði. Hér er greinilega á …