Þau mæðgin eru nýlega komin frá Feneyjum þar sem sýning þeirra var opnuð í síðasta mánuði, en hún stendur fram í nóvember þannig að lesendur sem fara til Ítalíu á næstunni ættu ekki að láta íslenska sýningarskálann fram hjá sér fara. Aðrir munu geta fengið að sjá sýninguna hérlendis í Listasafni Reykjavíkur, þegar hún kemur heim í janúar.

Talsvert hefur verið fjallað um Lavaforming-sýninguna í fjölmiðlum hér og ekki síst í alþjóðlegum miðlum, þannig valdi til dæmis Financial Times íslenska skálann einn af þeim fimm mikilvægustu til að skoða á Tvíæringnum í ár, auk þess sem fagtímarit hafa einnig skrifað um frumleika íslenska skálans. Nánar má lesa um teymið að baki og verkefnið sjálft á vef Hönnunarmiðstöðvar en með þeim Arnari og Arnhildi mynda Björg Skarphéðinsdóttir, Sukanya Mukherjee, Jack Armitage og Andri Snær Magnason það, auk fleiri hönnuða og ráðgjafa.

Nýjungar í arkitektúr

Það birtist ákveðin stöðutaka á nýsköpun í hönnun á sýningum eins og Feneyjatvíæringnum. Samhliða stöðugri þróun í arkitektúr líkt og í öðrum hefðbundnum greinum þá leggur húsnæðisvandinn víða um heim aukið álag á fagið. Þá er í heiminum í dag visst sambland af ógnar- og upplausnarástandi þar sem verið er að brjóta niður byggingar. Síðast en ekki síst er það vel þekkt að byggingariðnaðurinn leggur mjög mikið af mörkum til kolefnissporsins og hið slæma ástand umhverfismála kallar eftir algerri endurhugsun í því ljósi. Loks er arkitektúr á vissan hátt flæðandi á mörkum þess að vera listgrein og praktískt fag en þarf að vera hvort tveggja í senn.

Fyrsta spurningin snýr því að nýsköpun í arkitektúr – ekki síst í því ógnarlega óvissuástandi sem við stöndum frammi fyrir í hinu byggða umhverfi heimsins.

Arnar er fyrri til að byrja að svara: „Mér finnst að arkitektúr sé algerlega staðnaður, af því hann er algerlega gripinn af fjármagninu og það má ekki taka neinar áhættur og þá verður svo lítið rými til að prófa eitthvað nýtt, þegar allt snýst um það eitt að tryggja hagnað.“ Hann heldur áfram: „Okkur fannst því best að gera tilgátuverkefni í arkitektúrnum sem verður eina leiðin til að vera frjáls undan hömlunum og fá að elta það sem við viljum gera. Þannig byrjaði Lavaforming hjá okkur fyrir mörgum árum. Nú erum við að sjá það betur eftir öll þessi ár að við erum að ná fram nýsköpunargildi í efnisprufunum og hraunflæðilíkönunum sem við setjum fram í okkar hönnun og hið tilgátulega er þá farið að verða af meiri alvöru og hafa áhrif út í heiminn. Byrjunarpunkturinn okkar, án hamlana og takmarkana virkar þá til góðs yfir í raunverulega nýsköpun.“

Arnhildur bætir við: „Þrjóskan við að halda áfram með þetta verkefni er mikilvæg, allt frá því að hugmyndin kviknar hjá okkur í kringum gosið í Holuhrauni. Þá byrjuðum við að ræða það við eldhúsborðið hve mikið er til af efni sem kemur upp úr jörðinni og við erum ekki að nýta. Þess í stað brjótum við niður steinefni sem hefur kólnað í berg og blöndum því svo við sement til að byggja úr steypu. Hugmyndin kviknaði kringum það að nýta frekar efnið beint þegar það kemur bráðið upp úr jörðinni. Eftir á að hyggja þá er það þessi hattur sem við bjuggum til með tilgátuarkitektúr sem leggur grunninn að sögunni. Það verður til þess að við nú mörgum árum seinna getum skilgreint rannsókn um verkefnið. En enginn bað okkur um að gera þessa sögu. Sagan kemur út af því við erum að vinna þvert á kynslóðir og með því að vinna saman þá gerist eitthvað nýtt. Þetta sýnir að meira þarf að gera af svona skapandi samtali, en ekki festast í greiningum þar sem niðurstaðan liggur fyrir í upphafi.“

Nýsköpun út úr arkitektúrnámi

Arnar er nýútskrifaður úr námi í arkitektúr á vesturströnd Bandaríkjanna, en gosið í Holuhrauni norðan við Vatnajökul varð 2014–2015, það er fyrir meira en áratug.

Var þetta sem sagt hugmynd sem var heilan áratug í vinnslu?

Arnhildur bendir á að eftir að þau hafi velt hugmyndinni lengi fyrir sér við eldhúsborðið, þá tók það á flug eftir þeirra upphaflegu rannsóknir þegar hún hélt fyrirlestur á Design Talks hjá Hönnunarmars fyrir nokkrum árum. Þá varð fólk miklu móttækilegra fyrir umræðunni af því að gosin í kringum Grindavík voru byrjuð og við vorum farin að móta hraunflæði þar með varnargörðum.

Hvað segir nýútskrifaði arkitektinn, hverjir eru helstu straumarnir og stefnurnar úti í heimi núna?

Í arkitektúrheiminum er búið að taka draumana af arkitektum, segir Arnar, og þegar talað er um eitthvað nýtt, þá virðast arkitektar þurfa að fara inn í eigin heim og búa til tungumál sem enginn skilur. „Þar er engin pólitík, því ekki má styggja mögulega kaupendur,“ en þess í stað er bara gert flott myndefni fyrir Instagram en engin raunveruleg hús, bætir hann við. „Þó að það hafi verið nokkrir róttækir kennarar, þá virðist sem arkitektúrinn sé týndur. Því arkitektar vilja ekki horfast í augu við veruleika þess að það eru peningarnir og pólitíkin sem stýra öllu en arkitektar fá ekki að skapa neitt nýtt.“

Þegar spurt er hvaðan róttæknin í hugsun unga arkitektsins kom þá skýtur Arnhildur inn í samtalið að Arnar hafi tekið mjög mikið af söguáföngum í MH, áður en hann fór í LHÍ. En það var amma hans sem gaf honum bók eftir málvísindamanninn Noam Chomsky, segir hann og svo fór hann að lesa meira af hagfræðilegu efni, eins og bækur eftir Yanis Varoufakis, hinn róttæka gríska hagfræðiprófessor sem varð fjármálaráðherra landsins í evrópsku skuldabréfakrísunni nokkrum árum eftir fjármálahrunið. Einnig kemur fram í samtalinu okkar að bókin Dawn of Everything eftir mannfræðinginn David Graeber hefur haft áhrif á samstarf þeirra tveggja.

Þannig að það er margslunginn þverfagleiki þarna að baki – eða hvað?

Þau samsinna því bæði. Síðan er það arkitektinn Lebbeus Woods sem sameinar þau fræðilega á vissan hátt. En hann byggði ekki hús heldur greindi hvernig arkitektúrinn getur leyst vandamál í heiminum.

Þverfagleikinn og áskoranirnar

Jan Gehl er annar frægur arkitekt sem ekki standa minnisvarðar eftir en hann var valinn áhrifamesti íbúi Kaupmannahafnar á síðustu öld. Vegna hans hugmynda og hönnunar, sem meðal annars koma fram í bókinni Mannlíf milli húsa, var Strikið gert að göngugötu. Ekkert barn í borginni þarf að fara yfir götu á leið sinni í skólann en bílar þurfa þess í stað að aka varlega yfir gangstéttir.

Arnhildur leggur áherslu á að til að leysa áskoranir vegna loftslagsbreytinganna þarf þverfagleika og hann krefst þess að vinna með ólíku vísindafólki.

Til dæmis fengu þau leyfi til að nota hraunflæðilíkön Veðurstofunnar fyrir verkefnið sitt. En að því komu eðlisfræðingar sem skoðuðu það frá nýju sjónarhorni og síðan þegar að kóðinn var skoðaður var hægt að endurbæta hann til þess að gera þrívíddarlíkanið fyrir Lavaforming. Þannig getur hönnun og skapandi hugsun komið með nýja sýn inn í vísindaheiminn til að leysa á nýjan hátt úr hluta af þeim stóru vandamálum sem við verðum að gera í sameiningu.

Arnar bendir á að síðan hafi einnig orðið til lögfræðilegar og hagfræðilegar spurningar í verkefninu, eins og í kringum eignarhaldið á hraunkvikunni. „Hver á eiginlega hraunið sem kemur upp úr jörðinni?“ Ferlarnir við að koma eignarhaldi á hráefnið í samræmi við markaðinn verða til þess að fyrirtækið í sögunni í Lavaforming-sýningunni fer á hausinn vegna græðgi.

En þar er nýjungin líka fólgin í myndrænni framsetningu sem kemur úr tölvuleikja- og þrívíddarteikningum sem Arnar er vanur, og er ekki bara framþróun af tvívíðum tölvuteikningum yfir í þrívíðar heldur með skapandi og leikrænu ívafi. Það skapar nýja möguleika umfram hefðbundnar skissuteikningar.

Þó að Arnar geri tölvuleik beint í þrívíddarhönnun fyrir verkefnið þeirra í Feneyjum, þá er samt farið til baka í ræturnar og yfir í þennan raunverulega heim okkar með alvöruhrauni. Málmsteypa Þorgríms hjálpar þeim til dæmis með að gera tilraunir á flæði efnis. Þó að sýningin sé komin upp í Feneyjum þá eru þau enn að vinna áfram rannsóknirnar og hafa fulla trú á verkefninu til framtíðar.

Hvert stefnum við?

Undir lok samtalsins ræðum við hvert Ísland gæti stefnt á sviði arkitektúrs. Gæti Ísland orðið tilraunastofa fyrir framþróun arkitektúrs og byggingariðnaðar?

Arnhildur segir: „Það er fáránlegt að við séum það ekki,“ og Arnar bætir við, „ef ekki hér þá veit ég ekki hvar.“ Því hérlendis ætti að vera hægt að gera svo miklar tilraunir en þá má peningaaflið ekki stýra öllu segir hann.

Arnar segir líka „að í dag á Íslandi þá eru þeir sem byggja húsin ekki að fá þá virðingu sem þeir eiga skilið, heldur er alltaf verið að hugsa um að fá allt ódýrast.“ Hann telur að stórvægilegri breytingu mætti ná með því að koma málum þannig fyrir hér að þeir sem byggja húsin, iðnaðarmenn og aðrir vinnumenn, fengju hluta af eignarhaldi hússins – þannig yrði það að meiri list að byggja húsin!

Arnhildur segir: „Við verðum að endurmeta hugmyndafræðina á bak við húsnæðismarkaðinn. Það eru mannréttindi að hafa þak yfir höfuðið. En það má finna aðrar leiðir til þess að láta peninga margfaldast, ekki nýta húsnæði sem er heimili fólks til þess.“ Svo bætir hún við að það verði að vera hægt að breyta hóteli í hjúkrunarheimili og því svo í íbúðir – það er eina leiðin til þess að gera hið byggða umhverfi umhverfisvænna, ekki með því að rífa niður steinsteypta strúktúra.

Dæmi sem kemur upp í samtalinu okkar er yfirvofandi rif á Kringlureitnum, þar sem Morgunblaðshöllin hin síðari stendur, en á að rífa þrátt fyrir vel hannaðan steinsteyptan grunnstrúktúr byggingarinnar sem býður upp á miklar tengingar og mögulegar fallegar breytingar. En allt efnið sem fer forgörðum við niðurrif svona húss er gífurlegt. Til dæmis eru öll baðherbergin með sérsmíðuðum innréttingum úr marmara.

Arnar segir það sorglegt að allt virðist eiga að byggja eftir ódýrustu leiðum hérlendis og það byggist einvörðungu á sem mestum hraða í aðferðum með ódýrasta efnið og ódýrasta vinnuafl. Það er peningavaldið sem skemmir öll gæðin sem væru möguleg.

Um Lavaforming, Lentager og hvernig við byggjum grænni framtíð

Lavaforming er framlag Íslands á Feneyjatvíæringnum í arkitektúr 2025. Á sýningunni Lavaforming er sögð saga framtíðarsamfélags sem þróar framsæknar lausnir í mannvirkjagerð. Hraunrennsli er beislað, nýtt sem byggingarefni og tekst með því að umbreyta staðbundinni ógn í auðlind. Arkitektastofan s.ap arkitektar, þverfagleg rannsóknarstofa með áherslu á tilgátuverkefni framtíðarinnar, eru höfundar Lavaforming og vinna sýninguna ásamt hópi sérfræðinga og þverfaglegra samstarfsaðila.

Nánar: https://www.honnunarmidstod.is/feneyjatviaeringurinn

Arnhildur Pálmadóttir hefur lengi starfað með dönsku arkitektastofunni Lentager sem var stofnuð með það að markmiði að vinna að róttækum lausnum til sjálfbærrar þróunar í hinu byggða umhverfi fyrir löngu síðan, sjá nánar: https://lendager.com/approach/

Arnar og Arnhildur eiga íslensku stofuna s.ap-akritekta sem meðal annars hefur hannað fyrir Félagsbústaði framsækna umhverfisvæna byggingu á Háteigsvegi 59 sem nú er í byggingu og þar sem samkeppni var um val hönnunar út frá grænum lausnum í byggingariðnaði og lesa má nánar um hér: https://byggjumgraenniframtid.is/h59/honnun/