Nýtt útspil ríkistjórnarinnar boðar breytingar í skilgreiningum á komandi uppbyggingu á Íslandi. „Við viljum í auknu mæli að húsnæði sé heimili fólks,“ segir forsætiráðherra í Kastljósviðtali 29. október 2025. Það er mikilvægt innlegg og nauðsynlegt breytt orðfæri þar sem að hingað til hefur verið farið með húsnæði eins og hverja aðra vöru á markaði þar sem greiningardeildir áætla steypufermetra sem hilluvöru frekar en heimili fólk, rætur okkar og skjól.

Í mánaðarskýrslu Húsnæðis og mannvirkjastofnunar, HMS, frá október 2025 kemur fram að á bilinu 10.500 til 16.400 íbúðir séu ekki nýttar til varanlegrar búsetu. Sé eingöngu litið til íbúða í þéttbýli má gera ráð fyrir að á bilinu 8.800 til 13.500 íbúðir séu ekki nýttar til varanlegrar búsetu á landinu öllu.

En er það hlutverk sveitafélaga að tryggja lóðir – eða er hægt að tryggja framboð húsnæðis með öðrum og réttlátari hætti en að brjóta stöðugt nýtt land undir fleiri lóðir þar sem huga þarf að samgöngum samhliða? Á eignarhald að skipta öllu máli?

Á lóðasala að vera tekjulind sveitafélaga, til að rétta við ársreikninga?

Stöðugt hljómar krafan um að sveitafélögum beri að útvega lóðir svo hægt sé að tryggja uppbyggingu – en mögulega er hún farin að bíta í skottið á sér. Hvati sveitafélaga til að dreifa byggð í stað þess að vaxa inná við sést best á yfirlitskortinu af heimasíðu sveitafélaga á höfuðborgarsvæðinu. En eignarhald býr til stöðutöku markaðarins (fjármagnsins) og máttleysi sveitafélaga gagnvart tímalínu uppbyggingarreita sem eru í eigu einkaaðila. Vissulega er komið fram ákvæði um 5 ára gildistíma skipulagsáætlana, en það er valkvætt og ekki ljóst hvort eða hvernig sveitafélög geti beitt því.

Er það eðlileg krafa að við ætlumst til þess að sveitafélög dreifi byggð enn frekar, kosti til öllu sem með þarf fyrir vegi, leikskóla, skóla og græn svæði þegar nú þegar eru til illa nýttar íbúðir og lóðir sem eru til staðar? Sjá má á yfirlitskortinu hér að ofan hvernig innri vaxtarmöguleika á höfuðborgarsvæðinu, óháð eignarhaldi, fram til ársins 2040.

Dreifing byggðar mun kosta enn frekari skuldsetningu sveitafélaga og tilheyrandi kostnað fyrir skattgreiðendur. Hvert heimili mun áfram þurfa á tveim (jafnvel fleiri) bílum að halda. Fjarlægðir milli staða munu aukast og tíminn sem við verjum í bíl mun aukast í réttu hlutfalli við það auk þess sem fjöldi bíla á stofnbrautum eykst. Stofnbrautirnar hafa ákveðið burðarþol og ekki er hægt að fjölga þeim endalaust. Að ekki sé minnst á loftslagsáhrifin af aukinni umferð.

Mun hagkvæmari og betri leið er að skapa hvata, t.d. með hugmynda- og þróunarsamkeppum til að byggja upp svæði innan þéttbýlis höfuðborgarsvæðisins með sem bestum gæðum og jafnvægi í nýtingu. Mikilvægt er að horfa gagnrýnum augum á staðsetningar, huga að staðaranda út frá því hvað sé fyrir og hvað mun heildin kosta – í ferðatíma, aðgengi og umhverfi. Með öðrum örðum, það þarf að huga að þróun og hugmyndafræði svæða á sterkan og skipulegan hátt. Huga að almenningssamgöngum og tengingum, að hverfi geti boðið uppá val er kemur að bílaeign, þarf bíl eða ekki – er hægt að komast af án þess að vera í eilífu skutli?

Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna segja í kafla 11.1 að „Eigi síðar en árið 2030 geti allir orðið sér úti um fullnægjandi og öruggt húsnæði á viðráðanlegu verði“ og í kafla 11.2 „Eigi síðar en árið 2030 geti allir ferðast með öruggum sjálfbærum samgöngutækjum á viðráðanlegu verði á bættu vegakerfi. Lögð verði áhersla á betri almenningssamgöngur sem taka mið af fólki í viðkvæmri stöðu, konum, börnum, fötluðu fólki og öldruðum“. Lítið er um þörfina á fleiri bílastæðum í heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna enda er áherslan þar á fjárfestingu fyrir fólk en ekki bíla.

Svæðisskipulagið virkar einungis sem heild, ekki sem bútar

Svæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins felur enn í sér nægilega möguleika á að nýta land, lóðir og svæði betur. Að nýta þá innviði sem fyrir eru og enn betur. Það er hægt að gera það vel, með góðu aðgengi, nægjanlegri birtu og fegurð í umhverfi þar sem að arkitektúr og umhverfi mótar góða heild. En til þess þarf hugrekki til að ræða eignarhald, samninga og samfélag og hér þarf Alþingi að stíga inn með mótandi stefnumörkun. Öflugt og virkt samtal verður að eiga sér stað um það hvernig heimildir í skipulagsáætlunum verða til, hvernig hægt sé að vinna með hvata sem taka mið af tímalínu og þróun, hvernig við horfumst í augu við þá staðreynd „að byggingararfurinn okkar er og verður byggingarefni framtíðar“, eins og fjallað er um í nýútkominni skýrslu um menningararf íslenskrar byggingarlistar sem gefin var út af menningar og viðskiptaráðuneytinu árið 2024.

Okkur verður að bera gæfa til að fjárfesta í rannsóknum og sögulegri arfleið okkar, hvaðan við komum og hvert erum við að fara sem samfélag. Þetta krefst þess líka að fagleg innleiðing á skipulagsferlum og rannsóknum verður að eiga sér stað hjá hinu opinbera. Eins og staðan er núna hjá sveitafélögum þá er hlutfall kjörinna fulltrúa í skipulags- og byggingarnefndum á móti faglegu störfum 3:1, það er þörf á átaki þarna – allt tal um bákn eða ósveigjanlegt skipulag stenst ekki skoðun. Í raun er það meintur sveigjanleiki sem er að fara með allt gegnsæi og fagleg fyrirheit í skipulagsáætlunum, þær þynnast jafnt og þétt og hugmyndafræðin í byrjun hverfur smátt og smátt – vantraust og ógegnsæi eykst.

Nær væri að vinna jafnt og þétt að stöðugum umbótum með framkvæmdamiðaðar skipulagsáætlanir. Hvað á að byggja og hvenær – en ekki hvort og hversu mikið. Hægt er með aukinni skilvirkni í stafrænum útgáfum að vinna með heildarskjal, móðurskjal og hætta þá endalausum breytingum – fella frekar úr gildi eldri hluta en láta eina áætlun vera það sem unnið er með. Hvet ég ykkur öll til að fara inná skipulagssjá og skoða upphaflegan uppdrátt Guðrúna Jónsdóttur fyrir Skuggahverfið og reyna að greina hver stefnan hafa verið árið 1986 og hvar við erum stödd með þetta svæði í dag.

Að skipuleggja samfélag – en ekki markað

Ætlum við að hlúa að hvert öðru, koma hvert öðru við með skipulaginu? Skipulagsyfirvöld og framkvæmdaaðilar taka ákvarðanir sem eiga að ná að þjóna okkar veikasta hlekk til þess að samfélagið styrkist frekar en veikist. Barn einstæðs foreldris sem hefur þurft að skipta fimm sinnum um grunnskóla þar sem að leiguíbúðin er alltaf seld eða orðin of dýr, segir okkur að kerfið til að byggja gott og sanngjarnt samfélagi er ekki að virka. Getur verið að á Íslandi vegi eignarrétturinn og hagnaðarsóknin þyngra en samfélagslegar skuldbindingar?

Svæðisskipulagið á undir högg að sækja. Á Alþingi liggur nú fyrir frumvarp um að búa til ákvæði fyrir svæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins sem tryggi að ekki þurfi meirihluta til að ákveða breytingar á því. Hér er verið að vega að faglegum ákvörðunum um vaxtarmörk, þar sem hefur verið þverpólitísk sátt að baki. Ætlum við að bjóða börnunum okkar upp á þá framtíð að fjármagn ráði för með enn meiri dreifingu byggðar, fjölgun og stækkun kostnaðarsamra umferðarmannvirkja og bílastæða á kostnað gæða, umhverfis og samfélags?

Frelsi til að velja sér stað til að búa á og skjóta rótum er ekki til staðar á Íslandi í dag. Frelsið til að velja ferðamáta, með eða án bíls er heldur ekki til staðar, nema fyrir mjög fáa. Í því frelsi liggur hin djúpa stéttarskipting sem er að raungerast í samfélaginu okkar í dag, frelsið er þeirra sem eiga fjármagn og halda fast í að þannig verði það áfram.

Bókasöfn og sundlaugar eru verðmæt samfélagsrými

Sem samfélag eigum við ekki að rífast um hvort að við séum að lesa Laxness eða ekki, við þurfum frekar að hafa alvarlegar áhyggjur af lestri yfir höfuð, og það þarf lausnir. Bókasöfnin okkar eru í grunninn anddyri að okkar menningararfi, og um leið okkar mikilvægustu almenningsrými. Bókasöfnin þurfa að vera skilgreind sem rými fyrir almenning í lögum og njóta styrkja og utanumhalds sem grunnstoðir samfélagsins. Og um leið og við búum til lög um nýju almannarýmin þá kippum við sundlaugum landsins með, og skilgreinum þau sem torg fyrir almenning enda er vatn heilandi og það er græðandi og einmitt það sem við þurfum svo mikið á að halda í dag. Styrkja þarf sveitafélög til að skapa til fjölbreytt rými fyrir samveru, menningu og samkennd og þá væri kjörið að tryggja aðgengi og búa til lög og ramma um almenningssamgöngur á Íslandi í leiðinni.

Leiðréttum byggingarreglugerðina – það þarf ekki að einfalda!

Markaðslögmálið leysir ekki vanda unga fólksins og heimila, það gengur út á stöðutöku á markaði og baráttu um fermetra, byggða og óbyggða. Hagsmunasamtök boða í sífellu einföldun á byggingarreglugerðum, en í þágu hvers? Í áratug höfum við horft uppá öfuga þróun þegar kemur t.d. að birtuákvæðum í byggingingareglugerð sem var breytt árið 2012.

Í töflunni hér að neðan má sjá samantekt sem Ásta Logadóttir verkfræðingur og doktor í lýsingarfræði gerði út frá þróun birtuákvæða í byggingarreglugerð. Á tímalínunni þar sést glöggt hvernig andi reglugerðarinnar þynnir jafnt og þétt út þau skilyrði sem hafa með birtu og vellíðan á heimili fólks að gera, allt frá árinu 1979, sérstaklega með brottfalli ákvæðis í reglugerðinni frá 2012 varðandi glugga á tvær hliðar og aðra þeirra í suður.

1979

• 10% gluggar miðað við gólfflöt
• Íbúðir ≤ 50 m² skulu hafa tvær gluggahliðar og önnur þeirra vera í suður

1992

• 10% gluggar miðað við gólfflöt
• Íbúðir ≤ 50 m² skulu hafa tvær gluggahliðar og önnur þeirra vera í suður

1998

• Íbúðir dýpri en 12m: skoða dagsljós sérstaklega
• Íbúðir skulu hannaðar til að veita nægjanlega dagsbirtu. Eldhús eiga að vera með dagsljós.
• Heilsu kaflinn inniheldur öll innivistar fagsviðin nema ljós.

2012

• 10% gler miðað við gólfflöt
• Íbúðir ≤ 50 m² skulu hafa tvær gluggahliðar og önnur þeirra vera í suður

2014

• 10% gler miðað við gólfflöt

2024

• Lagðar fram tillögur að breytingu á byggingarreglugerð

Það er ekki regluverkið sem er endilega íþyngjandi eða til trafala. Skoða þarf með markvissari hætti hvernig við byggjum heimili í dag og hvort hvatar um magn umfram gæði séu orðnir að lögmáli innan sveitafélaganna. Það væri áhugavert að rýna þær byggingarheimildir sem til eru í gildandi skipulagi og sem gengið hafa kaupum og sölum undanfarin ár – án þess endilega að vera byggðar. Gæti verið að það sem er íþyngjandi og til trafala liggi frekar í því hvernig ákvarðanatöku er háttað, ferlin við höfum skapað sem mynda gríðarlegan kostnað sem leggst á hverja íbúð áður en hafist er handa við uppbyggingu?

Það væri óskandi að nýtt ákvæði um birtuskilyrði í byggingarreglugerð, sem verið hefur í vinnslu í rúm 3 ár, taki fljótt gildi. Munum að þéttingarreitir og hátt nýtingarhlutfall er ekki bara að finna í borginni, sveitafélög um allt land hafa kallað eftir betri leiðbeiningum til að áætla hvað sé ásættanlegt magn án þess að gengið sé á gæðin og staðaranda.

Það hefur sýnt sig nú til fjölda ára – að markaðurinn er ekki fær um það einn að standa að uppbyggingu samfélagsins, að tryggja gæði sem glæða umhverfið fjölbreytileika og lífi, græn svæði og jarðtengingu. Það er ekki þörf á enn einu átakinu um fjölda og hraða, það er þörf fyrir að staldra við og skoða hvernig samfélag við ætlum að byggja og fyrir hverja, hvernig hlúum við að börnum og hvernig búum við til mannlíf. Þetta hefst á greiningu, rannsóknum og heildstæðri skipulagsvinnu sem hvorki markaðurinn getur staðið að, né fagmenn hjá einstökum sveitafélögum, sökum manneklu.

Það verður að vera sameiginlegt markmið okkar sem samfélags, að nýta verðmæti betur og skapa góða möguleika fyrir okkur öll – en ekki aðeins fjármagnið. Þannig græðum við tíma og samveru á daginn og getum grillað góðan mat saman á kvöldin.