Nú þegar að verðbólgan hefur hjaðnað verulega í löndunum í kringum okkur, jafnvel í Bretlandi, þá hefur umræðan um það að hve miklu leyti hún var drifin áfram af aukningu hagnaðar fyrirtækja náð betra jafnvægi á alþjóðavísu.^[1]

Hagrannsóknadeild Englandsbanka hefur birt greiningu á ársreikningum fyrirtækja í Bretlandi og á Evrusvæðinu, þar sem kemur í ljós að almennt hafi fyrirtæki ekki aukið hagnaðarhlutdeild sína um meira en fimm prósentur í flestum greinum. Þó skera sig úr, í Bretlandi, veitufyrirtæki, olíu-, gas- og námufyrirtæki auk annarrar þjónustu. Í Evrópu skera sig úr sérhæfð þjónustufyrirtæki, byggingarfyrirtæki og olíu-, gas- og námufyrirtæki. Þessar greinar atvinnulífsins hafa þar aukið hagnaðarhlutdeild sína um meira en fimm prósentu.^[2]

Vandinn við orkuverðbólguna var að hún smitaðist yfir í allar aðrar greinar atvinnulífsins. Þannig getur verið að þó flest fyrirtæki í Bretlandi og Evrópu séu mögulega saklaus af því að hafa sjálf ýtt upp verðbólgunni með meiri hagnaði, þá er margt sem bendir til þess að aukin hagnaðarhlutdeild orkufyrirtækjanna ofan á gífurlegar orkuverðshækkanir vegna innrásarinnar í Úkraínu, sé búin að dreifa þeirri auknu hagnaðardrifnu verðbólgu út í og út um allt hagkerfið.

Lærdómurinn af þróun verðbólgunnar

Eftir því sem að verð hækkaði stöðugt meira í verðbólgu undanfarinna missera beindust spjótin að þeim sem hagnast á verðbólgunni. Sú deila sem fór af stað hefur aðeins dvínað samhliða því sem hægt hefur á verðbólgunni og hún hjaðnað. Nú þegar að rykið hefur sest og verðhækkanir nánast hætt þá er mikilvægt að gögnin séu rýnd til gagns.^[3]

Sumir segja að heimsfaraldur, innrásarstríð og stuðningur hins opinbera skýri verðhækkanirnar að baki verðbólgunni. Engin ástæða sé til að ætla að óeðlileg hagnaðarsókn fákeppnisdrifins rekstrar hafi átt þar nokkurn hlut að máli. Það er hins vegar gagnlegra, segir í Financial Times fyrir viku síðan, að reyna að skilja betur hvað liggur að baki hugmyndunum um græðgisverðbólguna, hagnaðarverðbólguna eða seljenda drifnu verðbólguna. Það sem liggur að baki er ekki það að misræmi eftirspurnar og framboðs hafi ekki skipt máli, heldu að sterkir kraftar fyrirtækjanna hafi fest það misræmi í sessi, eða haldið því óeðlilegu og óeðlilega lengi.

Til dæmis hafa Isabella M. Weber og Evan Wasner bent á að aðfangakeðjuvandræði hafi dregið úr afli samkeppninnar með því að sum fyrirtæki voru ófær um að mæta eftirspurn.^[4] Þau fyrirtæki sem gátu fengið aðföng nýttu það til að hækka verðlag. Þegar að fólk býr við verðbólgu ástand þá minnkar aðhaldið sem neytendur veita og gerir það fyrirtækjum auðveldara að halda hækkunum áfram og verði of háu.

Eins og dregið hefur verið fram með rannsóknum Englandsbanka^[5] þá liggur hækkun fjármögnunarkostnaður (e. unit capital cost) fyrirtækja til grundvallar tveimur þriðju hlutum af heildar verðbólgunnar (ekki neysluverðsvísitölu) í Bretlandi og á Evrusvæðinu árið 2022 en um fjórðungs hluta í Bandaríkjunum. Sá aukni kostnaður fjármagnsins er að sjálfsögðu tilkominn af fleiri þáttum en hagnaðinum einum saman segir í Financial Times einnig.

Víxlverkun vaxta- og verðhækkana

Fyrirtækin virðast samkvæmt bandarískum rannsóknum hafa hækkað verð vegna væntinga um að framtíðarkostnaður væri á uppleið en það þarf ekki að vera græðgisverðhækkun eða ætlað til að hækka hagnað. Andsvarið við þessum rökum er samt sem áður að tölfræðileg tengsl (e. correlation) greina ekki hvort að markaðsyfirburðir hafi áhrif og skipti máli. Það að sannanir skorti fyrir óeðlilegri hagnaðaraukningu fyrirtækja þýðir ekki að sannað sé að um hana sé ekki að ræða.

Viss faraldur af lélegum rökvillum hefur orsakast af verðbólgubálinu, samkvæmt Financial Times,^[6]því áhangendur peningamagnskenningarinnar sáu loks sannanir fyrir kennisetningu sinni sem ekki hafði staðist próf raunveruleikans í nokkur ár þar á undan. Niðurstaða blaðsins um græðgisverðbólguna sem nú liggur fyrir er að þegar fyrirtæki leitast við að hámarka hagnað sinn þá eru sum fyrirtæki (sérstaklega þau sem búa við litla samkeppni eða eru á fákeppnismarkaði) sem stuðla að því að kostnaðaraukningar vegna óvæntra atburða dreifast um hagkerfið. Því þarf að fylgjast áfram með hagnaðardrifinni verðbólgu í stað þess að vanmeta hana og halla sér bara að gamalgrónum frösum um víxlverkun launa og verðlags.

Stóra myndin

Í Bandaríkjunum lækkaði verðbólgan í síðustu mælingu meira en búist var við, niður í 3,2% og vísitala neysluverðs stóð í stað svo að væntingar jukust verulega um að vaxtahækkunum seðlabanka væri nú lokið.^[7] Verðbólgan á Evrusvæðinu er komin niður í 2,9% og virðist fara lækkandi.

Nóbelsverðlaunahafinn Joseph E. Stiglitz heldur því fram að hjöðnun verðbólgunar hafi komið til þrátt fyrir aðgerðir seðlabankanna en ekki vegna þeirra. Vaxtahækkanir gerðu ekkert til að vinna gegn verðbólgu sem varð til á framboðshlið eða vegna eftirspurnarbreytinga líkt og verið hefur helsti vandinn í Bandaríkjunum. En byggingariðnaðurinn hefur stöðvast þar og ný húsnæðislán eru orðin miklu dýrari, þannig að seðlabankinn getur hafa hægt á hjöðnun verðbólgu húsnæðis.^[8]

Nú tveimur árum eftir að hagfræðingar heimsins skiptust í tvo hópa, um hvaðan mætti rekja eðli verðbólgunnar eftir heimsfaraldur, þá sjáum við að helmingurinn sem taldi hana vera tímabundna hafði rétt fyrir sér segir Stiglitz. Það þurfti ekkert atvinnuleysi til þess að hægja á hagkerfinu og ná verðbólgunni niður. Haukarnir höfðu haldið því fram en dúfurnar unnu. Verðbólguvæntingar, sem risu hæst í Bandaríkjunum í 2,67% í apríl 2021 voru komnar ári síðar aftur niður í 2,3%. Nánast engin umræða var um víxlverkun launa og verðlags þar.

Mjög lítið atvinnuleysi er enn til staðar og jákvætt talið að raunlaun fari hækkandi. Kenningin um samhengi verðbólgu og atvinnuleysis, oft kennd með Phillips kúrfunni, hefur ekki reynst rétt. Raunar hefur sú kenning - sem að Stiglitz setur innan gæsalappa - reynst ákaflega óáreiðanlegur mælikvarði síðasta aldarfjórðung. Sem betur fer, fyrir hagkerfið, hafði hópurinn sem reiknaði með tímabundinni verðbólgu rétt fyrir sér. Vonandi mun hagfræðingastéttin draga rétta lærdóma af þeirri rauntíma tilraun, segir nóbelsverðlaunahafinn.

Hvers vegna mistókst að spá fyrir um verðbólgu hjöðnun?

Þrátt fyrir að hæðst hafi verið í tvö ár að hagfræðingum sem mátu verðbólguna tímabundna þá hefur nú komið í ljós að sá hluti stéttarinnar hafði rétt fyrir sér allan tíman, segir líka James K. Galbraith.^[9] Í grein sinni í Project Syndicate fer hann yfir og svarar spurningunni sem að nóbelsverðlaunahafinn Paul Krugman setti fram í pistli í New York Times nýverið.^[10]

Í stað þess að reyna að skilja hvers vegna meginstraums hagfræðingum tekst svona illa upp, eins og vangetan til að sjá fyrir fjármálahrunið 2007-2009 sýndi og rangleg greining á verðbólgunni 2021-2022 auk fleiri mistaka, þá ætti frekar að spyrja hvað sé að meginstraums hagfræðinni - segir Galbraith. Þar að auki þá hefur komið í ljós að ákall meginstraums hagfræðinganna um hærri vexti fól í sér aukinn hagnað fyrir bankana.

Hann bendir á að Krugman og félagar hans úr meginstraumnum vitni aldrei til hagfræðinga eins og Isabellu M. Weber sem hafi réttilega spá fyrir um hjöðnun verðbólgunnar í mars 2022. En í meginstraumnum er aldrei vitnað með nafni til hagfræðinga sem koma fram með nýjar hugmyndir eða betrumbættar hagfræðikenningar, samkvæmt Galbraith. Þeir hagfræðingar eigi enga möguleika á störfum í fínustu háskóladeildunum þar sem barist er fyrir því að verja gamlar hugmyndir. Þannig er sköpunarkraftinum með vísindalegri aðferð útrýmt og öll hugmyndaauðgi í hagfræðiþróun drepinn niður. Þá er og gert grín að þeim sem koma fram með hugmyndirnar.^[11]

Hvað er nú til ráða?

Ein leið, sem þykir rótttæk, hefur verið rædd undanfarið - meira að segja í einum íhaldsamasta seðlabanka okkar heimshluta, Bundesbank^[12] - seðlabanka Þýskalands, sem er hluti af Evru-kerfinu og þannig innan vébanda Evrópska seðlabankans. Sú leið byggist á hinni gömlu hugmynd, að engin ástæða sé til að greiða vexti á innstæður viðskiptabanka í seðlabanka, og var sett fram af Paul De Grauwe í gestafyrirlestri í seðlabankanum í september.

Stýrivextirnir svokölluðu sem kallast meginvextir hérlendis, á sjö daga innlán, eru bein greiðsla hins opinbera í gegnum seðlabanka sem að rennur beint til viðskiptabankanna og sá stuðningur leiðir til aukins hagnaðar. Það voru aldrei greiddir vextir á skyldubundin innlán banka hjá seðlabanka hér áður fyrr - þegar að viðurkennt var að bankar jafnt sem seðlabankar byggju til peninga. Það þekktist víða að greiða ekki vexti, jafnvel að hafa neikvæða vexti á innlán bankanna, hið minnsta þær innstæður sem voru umfram bindiskyldu.

Þarna þarf að huga að framboði og eftirspurn peninga sem og áhrifum opinberra aðgerða á fjármálafyrirtæki í rekstri og samkeppni. Það að skyldubundin innlán banka hjá seðlabanka beri vexti – sem jafnvel eru jákvæðir umfram verðbólgu - er í raun algerlega óþarfur opinber stuðningur heldur Paul De Grauwe fram í sínu áhugaverða erindi.