Á heimasíðu Hagstofunnar er síða með s.k. velsældarvísum, 40 tímaröðum sem skipt er í þrjá flokka: félagslega vísa (18 raðir), efnahagslega (15) og umhverfislega (7). Sumir þeirra, t.d. efnahagslegu vísarnir hagvöxtur, kaupmáttur ráðstöfunartekna og verðbólga, eru líka annars staðar á heimsíðunni og suma aðra er hægt að finna á heimasíðum annarra stofnana. Þegar horft er yfir þessa 40 vísa virðist auðvelt að benda á stærðir sem eru mikilvægar fyrir tilteknar ákvarðanir stjórnvalda en eru ekki meðal hinna útvöldu. Dæmi um slíka stærðir eru t.d. gögn um náttúruauðlindir í hafinu, stærð fiskistofna o.fl., sem er að finna á heimasíðu Hafrannsóknastofnunar. Hlutfall endurnýjanlegrar orku af allri orkunotkun í landinu er eina stærðin um orkumál, en ekkert er um þróun orkuframleiðslunnar, afkastagetu mismunandi orkuauðlinda eða eftirspurnina.

Í skýrslu vinnuhópsins sem valdi velsældarvísana[1] er sagt að þar sé „ekki farin sú leið að vigta saman ólíka mælikvarða og fá eina niðurstöðu heldur er búin til heildstæð mynd sem unnt er að nýta til stefnumótunar.“ Þótt vissulega nái þessir vísar til fleiri atriða en hagvaxtar og annarra efnhagsstærða fer það svolítið eftir verkefninu hversu „heildstæða mynd“ þeir gefa. Og af því að vægi einstakra vísa er ekki metið þannig að hægt sé að reikna út „eina niðurstöðu“ er viðbúið að oft sé ómögulegt að finna bestu aðgerðina í hópi þeirra aðgerða sem til geina koma þótt áhrif á þá alla séu þekkt.

Tengsl einstakra vísa og heildarstærðir

Það eru tengsl á milli sumra velsældarvísanna. Það eru t.d. tengsl á milli hagvaxtar og vaxtar heimilissorps og á milli hagvaxtar, atvinnuleysis og verðbólgu. Að öðru jöfnu dregur meiri hagvöxtur úr atvinnuleysi en jafnframt eykst verðbólguþrýstingur. Hvað þessa þrjá velsældarvísa varðar eru flestir á því að það séu takmörk fyrir því hvað stjórnvöld geta gert til að hafa áhrif á hagvöxt til lengri tíma, en samtímis er það eitt af mikilvægum hlutverkum stjórnvalda að tryggja jafnvægi milli hagvaxtar, atvinnuleysis og verðbólgu og þar með efnhagslegan stöðugleika.

Það gildir um suma velsældarvísa að ekki er einhlítt hvernig þeir eru mældir. Það gildir t.d. um verga landsframleiðslu og þar með um hagvöxtinn. Þar er lögð áhersla á að mæla efnahagsstarfsemi sem er hluti af markaðshagkerfi þannig að hægt sé að nota verð vara og þjónustu á markaði til að leggja saman verðmæti sem skapað er í ólíkum atvinnugreinum. Frá upphafi hefur starfsemi á vegum hins opinbera, sem greitt er fyrir með sköttum og er þannig ekki hluti af markaðshagkerfinu, verið með í útreikningum á landsframleiðslu, en ólaunuð heimilisstörf og sjáfboðaliðastörf verið undanskilin. Hvoru tveggja hefur áhrif á mældan hagvöxt.

En þótt mælingar á landsframleiðslu og þar með hagvexti séu háðar nokkurri ónákvæmni gefa þær tækifæri á að skoða hvernig einstaka aðgerðir hafa áhrif á hluta kerfisins og á hagkerfið í heild. Ef öðrum velsældarvísi er bætt við hefur það áhrif á niðurstöður hvernig tengsl eru á milli þeirra, þ.e. hvaða vægi landsframleiðslan og aðrir velsældarvísar eigi að hafa í útreikningi á nýrri samsettri velsældarvísitölu. Þróunarvísitala mannsins (Human Development Index, HDI), sem Þróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna (UNDP) reiknar út, er einfalt dæmi um samsetta vísitölu. Þar eru þrír velsældarvísar vegnir saman: vergar þjóðartekjur á mann, menntunarstig sem mælt er með meðallengd skólagöngu og vænt ævilengd við fæðingu. Þessar þrjár stærðir eru skalaðar (e. normalized) og síðan er tekið (geómetrískt) meðaltal þar sem allar breyturnar hafa sama vægi. Ísland var í fyrsta sæti á þennan mælikvarða árið 2023, sem er nýjasta mælingin.[2]

Breyting vergra þjóðartekna á mann þróast svipað og vöxtur framleiðni. Ef bætt er við vexti mannfjöldans fæst hagvöxturinn. Báðar þessar stæðir hafa verið jákvæðar og þar með hagvöxturinn líka. Sjálfsagt eru einhverjir sem velta því fyrir sér hvort það sé góð mæling á menntunarstig að reikna út meðallengd skólagöngu. En burtséð frá því eru þessir þrír vísar æskilegir hver fyrir sig og þar með er sennilegt að hækkun á meðaltali þeirra sé æskileg. Það er hins vegar erfitt að finna dæmi um kringumstæður þar sem stjórnvöld teldu skynsamlegt að horfa á samsettu vísitöluna frekar en að horfa á vísana hvern fyrir sig og möguleg orsakatengsl á milli þeirra, t.d. að meiri menntun auki þjóðartekjur á mann.

Vísitala félagslegra framfara (Social Progress Index, SPI)[3] er einnig byggð á því að vega saman mismunandi velsældarvísa. Sumar aðferðir sem bent er á eru nokkuð flóknari en sú sem notuð er við útreikning á HDI, en ekki er víst að þær gefi samsetta vísitölu sem sé alltaf betri …