Í almannaumræðu gætir oft töluverðs misskilnings um eðli fjármagnstekjuskatts. Þannig er því t.d. oft haldið fram að ósanngjarnt sé að skatthlutfallið á fjármagnstekjur sé lægra en á launatekjur. Við fyrstu sýn virðist það rétt, skattur á fjármagnstekjur er 22% en á aðrar tekjur er hann (með útsvari) á bilinu 31,49% til 46,29%.
Þegar nánar er að gáð er þessi samanburður þó villandi því að ekki er verið að bera saman sambærileg hlutföll. Almennur tekjuskattur leggst á þann kaupmátt sem annað en fjármagnstekjur, oftast launatekjur, skila fólki á hverjum tíma. Fjármagnstekjuskattur er hins vegar ekki reiknaður út frá þeim kaupmætti sem ávöxtun fjármagns skilar eigendum heldur nafnávöxtun fjármagnsins. Væri fjármagnstekjuskattur lagður á raunávöxtun væri auðveldara að bera hann saman við almennan tekjuskatt en af því að hann er lagður á nafnávöxtun verður samanburðurinn merkingarlítill. Fleiri flækjur eru á samanburðinum, m.a. mismunandi frítekjumörk og það að fjármagnstekjuskattur er bara innheimtur þegar búið er að fá tekjurnar greiddar út en ekki af uppsafnaðri ávöxtun en horfum framhjá því hér til einföldunar.
Raunverulegt skatthlutfall
Hve miklu munar á skatthlutfalli fjármagnstekjuskatts að nafninu til og í raun fer eftir samspili raunávöxtunar og verðbólgu. Sé raunávöxtun lág en verðbólga talsverð verður fjármagnstekjuskattshlutfallið í raun miklu hærra en það er að nafninu til.
Ef við skoðum fjármagnstekjuskatt af einstökum fjárfestingum sjáum við t.d. að þær sem bera lægsta nafnvexti, t.d. óbundnar innstæður í bönkum, eru almennt með neikvæða raunávöxtun, þ.e. vextirnir eru lægri en sem nemur verðbólgu. Innstæðurnar rýrna því við geymslu og skila engri aukningu kaupmáttar – en vextirnir eru samt skattlagðir.
Samkvæmt mati Seðlabankans voru þannig nafnvextir á innlánsreikningum á bilinu 0,05% til 2,36% að meðaltali á ári áratuginn 2015 til 2024. Verðbólgan var alltaf hærri. Hefði einhver geymt 100 krónur á bankabók þennan tíma hefðu kaupmáttur þeirra í lok áratugarins samsvarað því sem hægt var að kaupa fyrir 71 krónu í upphafi hans áður en tekið er tillit til skatta. Skatturinn hefði ekki vegið þungt enda nafnávöxtunin lág en að teknu tilliti til skattsins hefði kaupmátturinn samsvarað 70 krónum í upphafi. M.ö.o. kaupmáttur 100 króna minnkaði um 29 krónur og tapið var skattlagt um eina krónu til viðbótar til að snúa hnífnum í sárinu.
Sem betur fer eru til betri sparnaðarleiðir en innlánsreikningar og þær skila að jafnaði hærri ávöxtun en þeir. Ef við gerum ráð fyrir að fjárfesti utan lífeyriskerfisins hafi einhvern veginn tekist að ná sömu ávöxtun á sitt fé þennan áratug og náðist í skylduhluta lífeyriskerfisins (samtryggingu) eða 3,34% raunávöxtun (7,73% nafnávöxtun) fyrir skatt þá verða tölurnar fyrir raunverulegt hlutfall fjármagnstekjuskatts talsvert skárri. Skatturinn hefði engu að síður lagst á nafnávöxtunina en ekki raunávöxtunina. Nafnávöxtun eftir skatt hefði lækkað í 6,42% og raunávöxtun eftir skatt í 2,08%. Raunverulegt skatthlutfall hefði því verið 37,72% sem er nánast alveg sama hlutfall og í skattþrepi 2 í almenna tekjuskattskerfinu (37,99%).
Vandi viðbótar sparnaðar
Það er auðvitað allur gangur á því hvaða ávöxtun einkaaðilar ná á sínar eignir en fyrir flesta er erfitt að keppa við lífeyrissjóðina sem njóta verulegrar stærðarhagkvæmni í sínum fjárfestingum. Með því að taka mikla áhættu má stundum ná mikilli ávöxtun en það liggur í hlutarins eðli að slíkt getur stundum gengið illa – og tap á sumum fjárfestingum er almennt ekki hægt að draga frá hagnaði á öðrum í fjármagnstekjuskattskerfinu.Þess má geta að af einhverjum ástæðum hefur ávöxtun viðbótarlífeyrissparnaðar að jafnaði verið töluvert lakari en skyldusparnaðarins, raunávöxtun eingöngu 2,01% 2015 til 2024. Einungis eitt ár af þessum áratug sem hér er til skoðunar, þ.e. 2022, var hún hærri í viðbótarlífeyrissparnaðarkerfinu. Ef við miðum við frjálsan sparnað með þá ávöxtun sem náðist að meðaltali á viðbótarlífeyrissparnað hefði virkt skatthlutfall fjármagnstekjuskatts eftir …
