Frá öndverðu, 1969, hafa Nóbelsverðlaun í hagfræði hlotnazt 98 mönnum, þar af 66 Bandaríkjamönnum, tíu Bretum, fimm Frökkum, þrem Norðmönnum, þrem Hollendingum, tveim Indverjum, tveim Kanadamönnum og tveim Svíum. Finnar, Ísraelar, Rússar, Tyrkir og Þjóðverjar eiga einn verðlaunaþega hvert land. Enn fleiri en Bandaríkjamennirnir 66 hafa unnið til verðlauna sinna með starfi sínu í Bandaríkjunum.

Þar til í hittiðfyrra, 2023, hafði fimm mönnum hlotnazt þessi æðsta viðurkenning í vísindum og fræðum fyrir verk sín á sviði hagvaxtarfræða. Nú, tveim árum síðar, er fjöldi Nóbelsverðlauna fyrir hagvaxtarrannsóknir kominn upp í ellefu. Verðlaunahöfum á vettvangi hagvaxtarrannsókna fjölgaði sem sagt um sex bara í fyrra og hittiðfyrra. Það er til marks um aukinn áhuga og skilning á mikilvægi hagvaxtar um heiminn. Hagvöxtur er mikilvægt meðal gegn fátækt, en auðvitað er ekki sama hvernig efnahagslífið vex og dafnar; meira um það undir lok þessa máls.

Þrír hagvaxtarfræðingar hlutu verðlaunin í fyrra, 2024, svo sem ég lýsti þá hér í blaðinu, og aðrir þrír á þessu ári, 2025. Hér segir frá nýliðunum þrem, en þó fyrst örstutt frá öðrum fimm sem unnu til verðlaunanna fyrir hagvaxtarrannsóknir sínar fram að 2023.

Fyrstu fimm

Fyrstur var Simon Kuznets, Bandaríkjamaður af rússneskum uppruna, prófessor á Harvard. Hann hlaut verðlaunin 1971, þá sjötugur að aldri, fyrir að leggja grunninn að þjóðhagsreikningum eins og þeir eru haldnir enn um okkar daga og þá um leið grunninn að tölfræðilegum samanburði á landsframleiðslu ólíkra landa og á ólíkum tímabilum eins og þarf til að geta lagt mat á þróun framleiðslunnar gegnum tímann, það er hagvöxt.

Átta árum á eftir Kuznets, 1979, hlutu verðlaunin bandaríski búnaðarhagfræðingurinn Theodore Schultz, prófessor í Chicago, og þróunarhagfræðingurinn Arthur Lewis, blökkumaður frá Sankti Lúsíu í Karíbahafi, prófessor í Princeton. Honum kynntist ég vel, fyrst sem nemandi hans 1974-1975 og síðar sem leigjandi, því við hjónin bjuggum í húsinu hans í Princeton þau þrjú misseri sem ég var gistiprófessor þar 1986-1988; hann hélt sig þá á hlýjum heimaslóðum í Sankti Lúsíu.

Lewis lagði ásamt öðrum grunninn að þeim skilningi að hagvöxtur sprettur ekki aðeins af tækniframförum heldur einnig af öðrum þáttum – t.d. viðskiptum og einnig veðri! – sem gera fyrirtækjum kleift að auka afköst vinnandi fólks og véla. Aðeins tvö lönd hafa prýtt peningaseðla sína með myndum af heimsfrægum hagfræðingum: Bretland með Adam Smith á 20 punda seðlinum 2007-2020 (og einnig Clydesdale-bankinn með Adam Smith á skozka 50 punda seðlinum 1981-2009) og Sankti Lúsía ásamt sjö öðrum Karíbahafslöndum með Arthur Lewis á 100 dollara seðli sínum frá 1994 til þessa dags.

Ævisaga Arthurs Lewis er áhrifarík saga um árangurinn sem hann náði þrátt fyrir mótbyrinn sem hann mætti sem blökkumaður. Þegar Lewis var boðið að halda fyrirlestra um hagþróun í Cambridge í Massachusetts þar sem Harvard og MIT standa hlið við hlið, þetta var skömmu áður en hann fékk Nóbelsverðlaunin 1979, þá kom enginn prófessor í hvorugum skólanum að hlusta á hann – engin stærðfræði! – nema Robert Solow sem sagði mér söguna sjálfur.

Öðrum átta árum síðar, 1987, kom röðin einmitt að honum, Bandaríkjamanninum Robert Solow, prófessor á MIT, sem hlaut verðlaunin fyrir nýklassísku hagvaxtarkenninguna sem svo er nefnd, ægifagra kenningu sem allir hagfræðistúdentar elska þótt hún leiði til þeirrar ósannfærandi og frekar óþægilegu niðurstöðu að hagvöxtur yfir löng tímabil eigi sér stærðfræðilega séð eina og aðeins eina uppsprettu sem er tækniframfarir. Kenning Solows var sett fram í einföldu og stórglæsilegu stærðfræðilíkani meðan kenning Lewis studdist einkum við mál og myndir.

Að því hlaut að koma að gerð yrði uppreisn gegn þeirri afleiðingu nýklassísku kenningar Solows að ekkert gæti knúið og skýrt hagvöxt til langs tíma litið nema framþróun tækninnar. Þetta leiddi af sér byltinguna sem er kennd við innri hagvöxt (e. endogeonous growth), það er hagvöxt sem ræðst af fjölmörgum innanverðum sem ytri þáttum, þar á meðal hagstjórn og hagskipulagi heima fyrir.

Einn helzti uppreisnarseggurinn var Paul Romer, prófessor í New York, sem hlaut verðlaunin 2018, 31 ári á eftir Solow. Ég þekki Romer. Hann hefur þá sjaldgæfu stöðu meðal heldri hagfræðinga að hann var um skeið aðalhagfræðingur Alþjóðabankans í Washington en stóð stutt við þar, og hann hengdi út til þerris fyrir hálfopnum tjöldum einn gamlan kennara sinn frá fyrri tíð, annan Nóbelsverðlaunahafa, prófessor í Chicago, og gaf honum og öðrum að sök að veifa röngu tré með stærðfræðiskrúði eins og til að villa um fyrir lesendum sínum. Ég fylgdist með málinu úr návígi því að …