Rannsóknir og gagnaöflun eru grundvöllur þekkingarsköpunar og forsenda framfara. Undanfarinn áratug hefur mikið áunnist hér á landi þegar kemur að þekkingu og rannsóknum á atvinnulífi menningar og skapandi greina. Þannig var mikilvægt skref stigið árið 2021 þegar menningarvísum Hagstofu Íslands var komið á laggirnar en vísarnir, auk stofnunar Rannsóknaseturs skapandi greina árið 2023, hafa leitt af sér meira og betra samtal milli hagaðila og rannsakenda, aukið meðvitund stjórnvalda um mikilvægi greinanna og eflt skilning á því hvað fellur undir regnhlíf menningar og skapandi greina. Enn er þörf á frekari gagnaöflun og rannsóknum á þessu sviði en vegferðin er hafin fyrir alvöru og til mikils að vinna að sú gróska fái tækifæri til að þróast áfram og blómgast.

Menningarvísar verða til

Í desember 2019 birtist í fyrsta skipti á vef Hagstofu Íslands sérstök tölfræði um starfandi í menningu og skapandi greinum. Birtingin var bein afleiðing af átaki á vettvangi stjórnmálanna en þáverandi ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hafði sett í stjórnarsáttmála sinn að ráðist yrði „í gerð hagvísa fyrir menningu, listir og skapandi greinar” og veitt fjármagni til Hagstofunnar í þeim tilgangi. Í þessum fyrstu tölum Hagstofunnar um starfandi í menningu og skapandi greinum kom fram að um 15.400 manns væri að ræða, tæplega 8% af heildarfjölda starfandi. Hlutfallið var með því hæsta í Evrópu þá og er það enn í dag en samkvæmt mælingum Hagstofu Evrópusambandsins var hlutfallið langhæst á Íslandi á tímabilinu 2020 til 2023.

Í júní 2021 birti Hagstofan svo menningarvísana, en í þeim má nálgast fimm mælikvarða um atvinnulíf menningar og skapandi greina, vinnuafl og rekstraraðila, brotið niður í menningargreinar. Hagstofa Íslands steig þar skrefinu lengra en aðrar hagstofur og tölfræðistofnanir hafa gert, og handflokkaði rekstraraðila ítarlegar en hinir stöðluðu atvinnugreinaflokkar (ÍSAT) gera kleift. Segja má að fámennið á Íslandi hafi gert þessa aðferðafræði mögulega og því gæti reynst erfitt fyrir nágrannalönd okkar að leika hana eftir. Notagildi aðferðarinnar er þó ótvírætt þar sem tölurnar sýnir svo ekki sé um villst að mikill innbyrðis munur er á stærð og þróun einstakra greina. Hönnun og arkitektúr hefur til dæmis verið í gríðarlegum vexti, auk tölvuleikja og kvikmynda og sjónvarps, en fjölmiðlar eru enn meðal stærstu greinanna þegar kemur að fjölda starfandi og rekstrartekjum, þrátt fyrir sýnilegan samdrátt undanfarinn

áratug.

Á þeim rúmu fimm árum sem liðin eru frá fyrstu birtingu Hagstofunnar á þessu sviði hefur mikið vatn runnið til sjávar. Mælikvörðunum hefur fjölgað og nákvæmi þeirra aukist, og nýjustu tölur gefa skýrt til kynna að menning og skapandi greinar séu mikilvægur atvinnuvegur fyrir hagkerfi og samfélag. Þó er ljóst að enn er þörf á frekari rannsóknar- og þróunarvinnu til að ná á heildstæðan hátt utan um þá fjölbreyttu starfsemi sem heyrir undir menningu og skapandi greinar.

Rannsóknir og samskipti

Sama ár og menningarvísarnir litu dagsins ljós, 2021, hóf störf undirbúningsstjórn fyrir stofnun Rannsóknaseturs skapandi greina, fjármögnuð af þáverandi menningar- og viðskiptaráðuneyti. Undirbúningsstjórnin vann mikla og góða vinnu við að taka saman það sem þegar var til og greina þarfir til framtíðar. Ástralski fræðimaðurinn Stuart Cunningham, einn sá fremsti á þessu sviði, var fenginn til að gera tvær skýrslur um skilgreiningar og rannsóknaráherslur, þarfagreining var unnin meðal hagaðila og tveir háskólanemar unnu lokaverkefni sín um tengd …