Í áratugi hefur verg landsframleiðsla (VLF) eða Gross Domestic Product (GDP) verið helsti mælikvarðinn á árangur hagkerfa um heim allan. Þessi mælikvarði hefur sitt notagildi. Hann segir okkur t.d. umsvif, framleiðslu og efnahagslega virkni í samfélaginu. En VLF segir ekki alla söguna. Hún mælir til dæmis ekki hvort fólk hafi öruggt húsnæði, hvort heilsa fari batnandi, hvort ójöfnuður fari minnkandi, traust til helstu stofnana sé sterkt eða hvort hagkerfið starfi innan þeirra marka sem náttúran setur okkur. VLF getur því aukist á sama tíma og andleg vanlíðan vex og vistkerfi veikjast. Þess vegna er nauðsynlegt að líta til annarra þátta þegar dæma á um árangur samfélaga. Bráðabirgðaskýrsla sérfræðingahóps Sameinuðu þjóðanna um mælikvarða umfram landsframleiðslu (UN´s High-Level Expert Group on Beyond GDP) bendir einmitt til þess að VLF/GDP nái illa utan um atriði eins og ógreidda umönnun, neikvæð umhverfisáhrif, ójöfnuð sem veiki gildi hennar sem spegils á raunverulegar framfarir.
Umræðan er ekki lengur á jaðrinum
Það sem er að gerast núna er þó stærra en hefðbundin gagnrýni á VLF. Umræðan er að færast af jaðrinum inn í meginstraum alþjóðlegrar stefnumótunar. Eftir samþykkt Framtíðarsáttmála Sameinuðu þjóðanna (Pact for the Future) í september 2024 skipaði António Guterres, framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, sjálfstæðan sérfræðingahóp um mælikvarða umfram landsframleiðslu (Beyond GDP) í maí 2025. Hópurinn birti framvinduskýrslu í nóvember sama ár og vinnur nú áfram að lokatillögum sem eiga að styðja við alþjóðlegt ferli um mælikvarða sem bæta við eða fara út fyrir svið VLF. Á vef Sameinuðu þjóðanna kemur fram að markmiðið sé að gera hið ósýnilega sýnilegt og þróa viðmið sem hjálpa samfélögum að taka betri ákvarðanir fyrir fólk, plánetuna og komandi kynslóðir.
Þetta skiptir máli vegna þess að hér er ekki lengur verið að ræða óljósa hugmyndafræðilega gagnrýni eða akademískt viðfgangsefni. Málefnið er komið í formlegt alþjóðlegt ferli. Þegar Sameinuðu þjóðirnar sjálfar vinna að því að endurskoða hvaða mælikvarðar eigi að leiða stefnumótun verður ljóst að spurningin um hvað við mælum er ekki aðeins tölfræðilegt atriði heldur snýst hún um hvað fær vægi í opinberri umræðu, hvað telst árangur og hvaða veruleiki verður sýnilegur í stefnumótun.
Stærð hagkerfisins segir ekki alla söguna
Þetta tengist líka annarri þróun sem hefur orðið æ skýrari: vaxandi áhyggjum af ójöfnuði, félagslegri spennu og minnkandi trausti. Ef hagkerfi geta stækkað ár eftir ár á sama tíma og sífellt stærri hluti ávinningsins safnast á færri hendur, þá er augljóst að stærð hagkerfisins segir ekki alla söguna. Landsframleiðslumælingin svarar ekki spurningum um dreifingu gæða, valda eða tækifæra. Hún svarar ekki heldur hvort sá vöxtur sem mælist hafi byggst á því að ýta kostnaði yfir á samfélagið, á komandi kynslóðir eða á náttúruna sjálfa. Í þessum skilningi er umræðan um mælikvarða umfram landsframleiðslu ekki tæknilegt aukaatriði heldur spurning um það hvað við teljum skipta máli og hver skilgreini það.
Af þeim sökum er ekki tilviljun að fjórða árlega Velsældarþingið í Reykjavík vekur mikla athygli einmitt nú. Það er haldið á sama tíma og æ fleiri draga í efa að hægt sé að meta árangur samfélaga með því einu að mæla framleiðslu og neyslu. Umræðan snýst ekki lengur aðeins um nýja mælikvarða, heldur um hvernig hagkerfi geti í raun þjónað fólki og jörðinni betur. Á tímum loftslagsvár, vaxandi ójafnaðar, lýðræðislegrar spennu og minnkandi trausts til stofnana eru nýjir mælikvarðar því ekki eitthvert afmarkað hagfræðilegt smáatriði. Umræðan snýst um það hvort samfélög hafi yfir að ráða réttu mælistikunum til að meta árangur.
Það þarf ekki bara að mæla betur heldur líka að skipuleggja betur
Anna Gilmore verður meðal lykilfyrirlesara á Velsældarþinginu í ár. Hún er prófessor í lýðheilsu við háskólann í Bath á Englandi og hefur um árabil verið meðal helstu fræðimanna Evrópu á sviði markaðstengdra áhrifaþátta heilsu (e. Commercial Determinants of Health). Þeir þættir eru mikilvæg viðbót í umræðuna um mælikvarða umfram verga landsframleiðslu og færir áhersluna inn á svið valds, hagsmuna og leikreglna.
Þá verður umræðan bæði áhugaverðari og hugsanlega óþægilegri. …
