Um þessar mundir er víða fjallað um hvernig heimsmálin eru að umpólast, bæði hvað varðar öryggismál og efnahagslegt öryggi. Við blasir að þetta stafar fyrst og fremst af umpólun utanríkisstefnu Bandaríkjanna frá því að Donald Trump tók við embætti öðru sinni, en ekki síður vegna þess að þrjú ár eru síðan Rússland hóf hernað sinn gegn Úkraínu og öllu regluverki alþjóðakerfisins – hernað sem rekinn er með dyggum stuðningi kínverskra stjórnvalda.

Það sem kallað hefur verið „ótakmarkað samstarf” Kína og Rússlands er fyrst og fremst viðbragð við einpóla stöðu alþjóðamála frá endalokum Sovétríkjanna, þar sem Bandaríkin áttu enga raunverulega keppinauta. Sú staða, bæði með tilliti til efnahagslegra og hernaðarlegra yfirburða, var óþolandi og mikið áhyggjuefni stjórnvalda í Beijing og Moskvu, ekki síst eftir að í ljós kom hversu miklir þeir hernaðarlegu yfirburðir voru í Íraksstríðinu 2003. Frá árinu 2022, þegar þetta „takmarkalausa samstarf” var fyrst nefnt, hafa samskipti ríkjanna orðið sífellt nánari, viðskipti farið vaxandi og útilokað er að Rússar gætu staðið í landvinningastríði sínu án blessunar og stuðnings Kínverja.

Kína og Rússlandi hefur þegar tekist að skapa raunverulegt mótvægi við efnahagslegt vald Vesturlanda með því að byggja upp BRICS samstarfið frá stofnun þess 2009, ekki síst með ákvörðun fyrir tveimur árum um að bæta sex nýjum ríkjum við upprunalega fimm ríkja hópinn. BRICS-ríkin telja nú um helming jarðarbúa og meira en fjórðung heimsviðskipta. Eins hefur þeim orðið nokkuð ágengt að efla samskipti og samstarf við lönd á suðurhveli jarðar, sem mörg hver setja spurningarmerki við leiðtogahlutverk Vesturlanda innan alþjóðastofnana, ekki síst Alþjóðabankans, G7 ríkjahópsins og Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna.

Fjarri fer þó að þessi ríkjahópur sé einróma. Engu að síður hefur samstarf Kína og Rússlands annars vegar og BRICS ríkjanna hinsvegar orðið til þess að þau hafa þrautaleiðir ef viðskipti við Vesturlönd verða erfið, svo sem ef viðskiptaþvingunum er beitt gegn þeim. Þetta hefur m.a. sýnt sig í því að Rússum hefur tekist að snúa orkusölu sinni frá Evrópu til Asíu með góðum árangri eftir að viðskiptaþvinganir lokuðu fyrir slík viðskipti við Evrópu að mestu. Þannig hefur Rússland selt Kína og Indlandi olíu í miklu magni sem hefur gert þeim kleift að halda kostnaðarsömu stríði í Úkraínu áfram þrátt fyrir slælegt gengi á vígvellinum. Eins hefur Evrópu reynst erfitt að hætta algerlega að kaupa olíu og gas frá Rússlandi bæði beint og í gegnum milliliði þrátt fyrir yfirlýstan vilja til þess, sem vitanlega grefur undan trúverðugleika yfirlýsinga þeirra um einarðan stuðning við Úkraínu.

Veiking Vesturlanda

Samhliða þessari þróun hefur samvinna Vesturlanda veikst mjög. Rekja má bresti í samstarfinu allt aftur til forsetatíðar Barack Obama, sem boðaði strategíska áherslubreytingu gagnvart Asíu í því skyni að einbeita sér að samkeppni við rísandi Kína. Þeir brestir urðu áþreifanlegri í fyrstu forsetatíð Donald Trump, sem hefur haft horn í síðu NATO allt frá því að hann keypti auglýsingar í helstu miðlum vestanhafs þar sem hann gagnrýndi NATO-bandamenn Bandaríkjanna kröftuglega skömmu eftir fyrstu heimsókn sína til Sovétríkjanna. Strax í upphafi forsetatíðar sinnar 2017 stefndi Trump á vinsamleg samskipti við Rússland og jafnframt varð ljóst á næstu árum að hann hafði lítinn skilning né áhuga á Atlantshafssamstarfinu, eða á veru Bandaríkjanna í NATO yfirleitt.

NATO-samstarfið varð öllu jákvæðara í forsetatíð Joe Biden, en nánara samstarf og sameiginleg sýn varðandi Úkraínustríðið varð þó ekki til þess að utanríkisstefna Bandaríkjanna væri árangursrík undanfarin fjögur ár. Þannig klúðruðu Bandaríkin gjörsamlega stríðinu í Afganistan, reyndar eftir að Trump hafði stungið afgönsk stjórnvöld í bakið og fært Talíbönum fullnaðarsigur við samningaborðið. Eins mistókst Biden-stjórninni algerlega að hafa hemil á Ísrael í kjölfar hryðjuverkaárásar Hamas í október 2023. Þrátt fyrir að Biden hafi klárlega séð í hvað stefndi, þá var raunverulegum þrýstingi aldrei beitt gegn Ísrael til þess að binda enda á átökin, jafnvel þegar ljóst var orðið að markmið stjórnvalda í Jerúsalem var að gereyðileggja Gaza og útiloka tveggja ríkja lausn í framtíðinni.

Ef hægt er að hrósa utanríkisstefnu Joe Biden, þá er það helst …