Nýfallinn dómur Hæstaréttar um breytilega vexti (mál 55/2024) dregur vel fram að það vantar tilfinnanlega góð viðmið fyrir breytilega vexti á íslenskum markaði. Í málinu var tekist á um það hvort aðferðir Íslandsbanka við að taka ákvarðanir um breytingar á vöxtum fasteignalána stæðust kröfur íslenskra laga og hvort lögin samræmdust tilskipunum Evrópusambandsins um neytendavernd á sviði lánasamninga.

Rétturinn byggði m.a. á því að ákvæði lánasamningsins um viðmið um breytingar á vöxtum væru loðin og teygjanleg, sem þau óneitanlega voru, og því ógjörningur fyrir lántaka að leggja mat á hvort breytingar sem gerðar voru á vöxtunum voru eðlilegar og réttlætanlegar. Rétturinn taldi þó að miða hefði mátt við tvö af viðmiðunum sem tilgreind voru, stýrivexti Seðlabankans og vísitölu neysluverðs, þ.e. verðbólgu, en útfærslan á tengingunni við vísitölu neysluverðs hefði ekki verið nógu skýrt útfærð. Viðmiðið um stýrivexti var því það eina sem stóðst kröfur laga um skýrleika og fyrirsjáanleika að mati réttarins og önnur viðmið voru felld úr gildi. Jafnframt komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að vextir á þessu tiltekna láni hefðu hækkað minna en stýrivextirnir á því tímabili sem horft var til og taldi það sýna að hækkunin hefði ekki verið óeðlileg. Bankanum var því ekki gert að endurgreiða neitt, a.m.k. ekki til þess lántaka sem höfðaði málið.

Það sem ekki er í dómnum

Þótt það sé ekki rakið í dóminum þá hefði samanburður á vöxtunum við breytingar á vísitölu neysluverðs ekki heldur leitt í ljós óeðlilega hækkun vaxtanna. Skýringin er að þegar verðbólga rauk upp 2021-2023 tók talsverðan tíma fyrir stýrivexti Seðlabankans að hækka jafnmikið og þurfti til að vera hærri en verðbólgan. Fyrir vikið voru raunstýrivextir neikvæðir um skeið og það sama átti við í einhverjum tilfellum um óverðtryggð fasteignalán. Sérstaklega átti það við um óverðtryggð fasteignalán sem voru með ákvæðum um fasta vexti í tiltekinn tíma, t.d. fyrstu ár lánstímans.

Útlánakjör banka og skilmálar þurfa almennt ef vel á að vera að endurspegla fjármögnun bankans. Til að veita langtímalán á föstum vöxtum þarf banki að tryggja sér langtímafjármögnun á föstum vöxtum og vitaskuld fá einhvern vaxtamun, þ.e. fá hærri vexti á útlán en hann greiðir sjálfur. Til að veita verðtryggt lán þarf bankinn helst verðtryggða fjármögnun en fyrir óverðtryggð lán óverðtryggða.

Um leið og vikið er frá þessu tekur bankinn einhverja áhættu. Það getur verið ásættanlegt í einhverjum mæli en þó ekki ótakmörkuðum. T.d. eru íslenskir bankar að jafnaði með meira af verðtryggðum eignum en skuldum.

Fjölmörg dæmi sýna vel hættuna á því að vera með ósamræmi milli hinna tveggja hliða efnahagsreikningsins, þ.e. aðra áhættuþætti eignamegin en skuldamegin. Það nærtækasta í þessu samhengi er vitaskuld Íbúðalánasjóður sem veitti langtímalán sem lántakendur gátu greitt upp að vild og þar með breytt í skammtímalán en fjármagnaði sjálfur með því að taka langtímalán sem sjóðurinn gat ekki greitt upp. Bæði lánin og fjármögnunin voru með föstum vöxtum. Þegar vextir á markaði lækkuðu gerðist hið óhjákvæmilega, lántakendur greiddu upp lánin sín í stórum stíl og Íbúðalánasjóður gat ekki ávaxtað féð með ávöxtun sem stóð undir fjármögnunarkostnaði. Vaxtamunur varð því neikvæður og eigið fé sjóðsins varð á örfáum árum minna en ekkert.

Fastir og breytilegir vextir

Í stað þess að veita lán með föstum vöxtum er vitaskuld hægt að lána með breytilegum vöxtum. Það einfaldar fjármögnunina því að hún þarf þá ekki heldur að vera með föstum vöxtum, raunar má hún helst ekki vera það. Það er jafnvel að einhverju marki hægt að veita langtímalán með skammtímafjármögnun. Raunar er það almennt hluti af kjarnastarfsemi viðskiptabanka. Þeir fjármagna sig til skamms tíma, sérstaklega með innlánum, en veita lán til lengri tíma, jafnvel margra áratuga. Í þessu felst nokkur áhætta, sérstaklega lausafjáráhætta, þ.e. ef bankanum gengur illa að sækja fjármögnun getur hann ekki dregið úr útlánum jafnhratt á móti. Til að bregðast við því hafa öll nútíma bankakerfi, þ.á m. auðvitað það íslenska, seðlabanka sem lánveitanda til þrautavara. Seðlabankarnir eiga að bregðast við lausafjárvanda viðskiptabanka með lánum til þeirra að því gefnu að þeir síðarnefndu geti lagt fram trygg veð fyrir fé sem seðlabanki lánar þeim.

Það er annað mál að útfærslan á þessu á Íslandi í aðdraganda hruns var galin. Bankarnir höfðu einungis þrautalánveitanda í íslenskum krónum meðan starfsemi þeirra og fjármögnunarþörf var að miklu leyti í erlendri mynt. Þá gekk …