Verðbólga og stýrivextir

Mynd: Golli

Guðmundur Guðmundsson

tölfræðingur og eðlisfræðingur

Aldarfjórðungur er liðinn síðan lögfest var að meginhlutverk Seðlabanka Íslands væri að halda stöðugri hóflegri verðbólgu. Þetta átti rætur í þeirri skoðun að Seðlabankinn hafi svipuð áhrif og hliðstæðar stofnanir í Bandaríkjunum og á Evrusvæðinu, en hann annast veikan gjaldmiðil og kjarasamningar eru að miklu leyti í höndum voldugra samtaka sem ná um allt landið. Frá upphafi var ljóst að stýrivextir væru helsta tæki bankans til áhrifa á verðbólgu.

QMM líkan

Bankinn styðst við ársfjórðungslíkan af hagkerfinu, QMM. Það er í stöðugri þróun og hafa birst fjórar útgáfur (Ásgeir Daníelsson o.fl., 2006, 2009, 2015 og 2019). Í formála þeirra segir að líkanið feli í sér mat Seðlabankans á mikilvægustu samböndum í hagkerfinu og nái til megindrátta í miðlun áhrifa peningastefnunnar.

Í QMM fylgja stýrivextir Taylor reglu. Hún tekur mið af verðbólgu, raunvöxtum, verðbólgumarkmiði og framleiðsluspennu. Verðbólgulíkanið er „Phillips ferli að viðbættum væntingum“ og fylgir hagfræðinni að baki löggjöfinni um hlutverk Seðlabankans. Þar ráðast megindrættir verðbólgu af væntingum, en innflutningsverð og framleiðsluspenna valda skammtímabreytingum.

Skilgreining og mat á væntingum í verðbólgujöfnu QMM hafa tekið miklum breytingum. Í fyrsta líkaninu voru þær metnar með vaxtamuni skuldabréfa án verðtryggingar og verðtryggðra bréfa. Stikinn fékk hátt t-gildi og líkaninu bar þokkalega saman við verðmælingar. Háða breyta líkansins var ársfjórðungs hækkun vísitölunnar. Samleitni líkansins að verðbólgumarkmiðinu með Taylor reglunni var of hæg fyrir lögskipað hlutverk Seðlabankans (F.M.B. og A.H., 2008). Því var bætt úr með því að skilgreina sérstakt líkan fyrir þróun vaxtamunarins sem stefndi hratt að markmiðinu, hver sem verðbólgan væri í upphafi. Stikar líkansins voru hugarsmíð höfunda QMM, en áttu sér enga stoð í fyrirliggjandi mælingum. Væri fasta bætt við jöfnuna varð vaxtamunurinn ómarktækur (G.G., 2010).

Í QMM 2009 og 2015 var háða breytan árshækkun vísitölunnar. Væntingarnar voru vegin summa þriggja þátta: síðustu árshækkunar, sem túlkuð var sem íhaldssamar væntingar, veginni summu mældra hagstærða sem táknuðu framsýnar væntingar, og verðbólgumarkmiðs Seðlabankans. Þetta líkti öllu lakar eftir neysluverðsvísitölunni en líkön sem eingöngu studdust við fyrri gildi hennar (G.G., 2010).

Þrjú fyrstu líkönin voru metin með mælingum eftir þjóðarsátt og fyrir hrun. Háða breytan í QMM 2019 var ársfjórðungshækkun og metið með gögnum frá 2003Q1 til 2017Q4. Væntingarnar voru vegið meðaltal síðustu árshækkunar, vaxtamunur óverðtryggðra og verðtryggðra langtímaskuldabréfa og verðbólgumarkmið, skilgreint sem 6% framan af tímabilinu en lækkað síðan í opinbera gildið 2 ½%. Líkanið féll bærilega að mældri verðbólgu á matstímabilinu en varð síðan ónothæft (G.G., 2023).

Bæði tölfræðilegir eiginleikar raðanna og tengsl milli þeirra breytast eftir 1993, einkum í hruninu. Þegar verðbólgulíkön voru metin fyrir mismunandi tímabili reyndist staðalfrávik 0,40% ef metið var eingöngu með mælingum fyrir hrun og 0,36% þegar notaðar voru mælingar eftir hrun (G.G., 2025:1). Þegar hruntímabilið var haft með hækkaði staðalfrávikið og innflutningsverð var mikilvægasta skýringabreytan, en launavísitalan fékk hæst t-gildi án hrunsins, einkum síðara tímabilið. Vaxtamunur og framleiðsluspenna höfðu lítil áhrif. Síðustu ársfjórðungsgildi í þessu mati voru 2024Q3. Síðustu gildi í gagnasafni QMM frá febrúar 2025 voru 2025Q3. Þá hafði neysluverðsvísitalan hækkað um 4,0% og launavísitalan um 9,8% frá 2024Q3.