Landsamband veiðifélaga réð Arev tölfræði til þess að fara yfir þann þátt áhættumats Hafrannsóknastofnunar[05179b] sem lýtur að áhættumatslíkani fyrir ágengni eldislax í laxveiðiám á Íslandi og skilaði Arev skýrslu[d65b3f] sem kynnt var í mars.

Í gildandi lögum um fiskeldi[bc16e9] er áhættumat erfðablöndunar skilgreint þannig: „Mat á því magni frjórra eldislaxa sem strjúka úr eldi í sjó og vænta má að komi í ár þar sem villta laxastofna er að finna og metið er að erfðablöndun eldislax við villta nytjastofna, að teknu tilliti til mótvægisaðgerða, verði það mikil að tíðni arfgerða villtra stofna breytist og valdi versnandi hæfni stofngerða þeirra.]“. Jafnframt segir í 2. mgr. 6. gr. a. laganna: “Áhættumatið skal byggt á þáttum eins og áætlun um fjölda strokufiska og endurkomuhlutfalli þeirra, áhrifum hafstrauma og dreifingu fiska, fjarlægð áa frá sjókvíaeldissvæðum, stofnstærð laxa í ám og öðru sem þýðingu kann að hafa.”

Fyrir Alþingi liggur frumvarp að lögum um lagareldi þar sem m.a. er fjallað um áhættumat erfðablöndunar.[e9e330] Þar er tiltekið á hvaða þáttum skal byggja áhættumat og segir „Áhættumatið skal byggt á þáttum eins og áætlun um fjölda strokufiska og endurkomuhlutfalli þeirra, áhrifum hafstrauma og dreifingu fiska, fjarlægð áa frá eldissvæðum, stofnstærð laxa í ám og öðru sem þýðingu kann að hafa.“ Á grunni áhættumatsins gerir Hafrannsóknastofnun tillögu til ráðherra um það hámarksmagn frjórra laxa sem heimilt er að ala í sjó hverju sinni á tilteknu svæði. Merking hugtaksins „áhættumat erfðablöndunar“ er skilgreint þannig: „Mat á þeim fjölda frjórra eldislaxa sem strýkur úr eldi í sjó og vænta má að komi í ár og valdi erfðablöndun við villta nytjastofna lax.“[b65dba]

Með breytingu á lögum um fiskeldi sem tóku gildi árið 2019 var lögfest að heildarframleiðslumagn frjórra laxa verði byggt á áhættumati erfðablöndunar. Áður hafði Hafrannsóknastofnun metið mögulega erfðablöndun í júlí 2017. Í skýrslu starfshóps sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um stefnumótun í fiskeldi kom fram að mismunur var á útgefnu burðarþoli og hámarkseldi frjórra laxa samkvæmt áhættumati erfðablöndunar en útgefið burðarþol var þá 132.000 tonn, en hámarkseldi skv. áhættumati reiknaðist 71.000 tonn. Með lögunum árið 2019 var leitt í lög að eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti skyldi áhættumatið endurútgefið. Síðast var áhættumat gefið út árið 2020 en þegar birta átti nýtt mat á liðnu hausti var því frestað og hefur það ekki enn verið gefið út. Við uppfært áhættumat[fef2e1] árið 2020 var hámarkslífmassi eldislax hækkaður í 106.500 tonn.

Í skýrslu Arev er áhættumati Hafrannsóknastofnunar skipt í nokkra matsþætti og þeir skoðaðir og metnir.[404ac7]

Ágengnismörk

Villti laxastofninn á Íslandi er skyldur stofnum í Norður-Atlantshafi og hægt er að skipta laxastofninum hérlendis í tvo megin hópa; einn sem finnst helst á Suðvesturlandi og annan sem finnst helst á Norðurlandi. Stofnar sem notaðir eru í laxeldi á Íslandi eru svo af norskum uppruna og voru lengi vel erfðafræðilega einangraðir. Til að meta áhættuna á því að eldisfiskur fari yfir ágengnismörk í tiltekinni á eru notuð meðaltöl í mati Hafrannsóknastofnunar.

Að mati Arev er þetta röng aðferð þar sem breytileiki er á fjölda fiska í ám og það er breytilegt hversu margir fiskar sleppa ár hvert. Meðaltalsaðferðin er ekki í samræmi við góða áhættumatsvenju og segir lítið til um raunverulega hættu á því hve oft og hve mikið er farið yfir áhættumörk. Þetta veldur því, að mati Arev, að verulega er vanmetið hversu oft og hve mikið er farið yfir ágengnismörk í einstökum ám. Nýlegar rannsóknir á erfðablöndun villts lax og eldislax á Íslandi, þar sem notast er við fjölmargar samsætur (60.250 SNP-erfðamörk), hafa sýnt fram á að kynblöndun hefur átt sér stað og á sér enn stað.

Villtir laxar í ám

Miklu máli skiptir að vinnubrögð séu vönduð þegar meta skal fjölda villtra laxa í ám. Mat …