USD 124,8 -0,1%
EUR 137,2 0,1%
GBP 164,2 -0,2%
DKK 18,4 0,1%
SEK 12,3 0,1%
NOK 12,9 -0,3%
CHF 148,1 -0,1%
CAD 87,3
JPY 0,8 -0,4%
Stýrivextir 8%
Verðbólga 5,9%
Mannfjöldi 397.710
USD 124,8 -0,1%
EUR 137,2 0,1%
GBP 164,2 -0,2%
DKK 18,4 0,1%
SEK 12,3 0,1%
NOK 12,9 -0,3%
CHF 148,1 -0,1%
CAD 87,3
JPY 0,8 -0,4%
Stýrivextir 8%
Verðbólga 5,9%
Mannfjöldi 397.710
Til baka

Hver gæt­ir dreka sem aldrei sof­a?

pixabay-2160321-server-space-the-server-room-dark-led-shining-mystical-template-artificially-neo

Fræg­asti er­ind­reki Ís­lands­sög­unn­ar, a.m.k. bók­mennta­sög­unn­ar, er lík­lega amma dreki úr sög­um Guð­rún­ar Helga­dótt­ur um Jón Odd og Jón Bjarna. Amma dreki var eins mann­leg og per­sóna í bók­mennt­um get­ur ver­ið en það sama á ekki við um nýja stétt er­ind­reka sem eru raf­knún­ar kís­il­ver­ur, snöggt­um hrað­virk­ari en amma dreki og lík­lega mun hættu­legri.

Þró­un gervi­greind­ar hef­ur fram til þessa eink­um vak­ið at­hygli vegna getu henn­ar til að vinna úr upp­lýs­ing­um, svara spurn­ing­um, skrifa texta og leysa marg­vís­leg verk­efni sem áður kröfð­ust mann­legr­ar greind­ar. Nú er hins veg­ar að hefj­ast nýr kafli. Sem dæmi um það má nefna að fyrr á ár­inu kynnti Anthropic ný gervi­greind­ar­verk­færi fyr­ir fjár­mála­fyr­ir­tæki. Þau eru með­al ann­ars hönn­uð til að út­búa fjár­festa­kynn­ing­ar, meta fyr­ir­tæki, greina láns­hæfi, vinna bók­halds­upp­lýs­ing­ar og að­stoða við end­ur­skoð­un. Mörg fleiri fyr­ir­tæki vinna að sam­bæri­leg­um lausn­um.

Mik­il­væg­asta breyt­ing­in er þó ekki að tölv­ur geti nú leyst flókn­ari verk­efni. Hún felst í því að gervi­greind­ar­kerfi eru í vax­andi mæli far­in að hrinda ákvörð­un­um í fram­kvæmd í stað þess að vera ráð­gef­andi. Þau eru orð­in er­ind­rek­ar, ekki bara hjálp­ar­tæki.

Ný kyn­slóð sjálf­stæðra gervi­greind­ar­full­trúa (agentic AI) get­ur feng­ið mark­mið og síð­an afl­að upp­lýs­inga, greint þær, tek­ið ákvörð­un og fram­kvæmt hana, allt án beinn­ar að­komu manns.

Þetta er grund­vall­ar­breyt­ing. Rangt mat tölvu­lík­ans veld­ur yf­ir­leitt ekki tjóni fyrr en ein­hver bregst við því. Sjálf­stæð­ur er­ind­reki get­ur hins veg­ar bæði gert mis­tök og hrint þeim í fram­kvæmd áður en nokk­ur mað­ur verð­ur þeirra var.

Lík­lega munu gervi­greind­ar­drek­arn­ir skila marg­vís­leg­um ávinn­ingi, eins og aðr­ar tækni­fram­far­ir. Þeir munu auka fram­leiðni á mörg­um svið­um, ekki bara með því að vinna störf hrað­ar sem fólk vann áður held­ur einnig með því að finna nýj­ar leið­ir og lausn­ir á margs kon­ar við­fangs­efn­um.

Þótt gervi­greind­in geti leg­ið yfir miklu meiri gögn­um og greint þau marg­falt hrað­ar en manns­heil­inn svar­ar hún þó ekki öll­um spurn­ing­um og býr raun­ar til veru­lega óvissu sjálf. Drek­arn­ir feta ótroðn­ar slóð­ir með oft lítt fyr­ir­sjá­an­leg­um af­leið­ing­um.

Áhætta er ekki það sama og óvissa

Til að átta sig á efna­hags­leg­um af­leið­ing­um þess­ar­ar þró­un­ar er gagn­legt að rifja upp grein­ar­mun sem hag­fræð­ing­ur­inn Frank Knight gerði fyr­ir rúmri öld.

Knight greindi á milli áhættu og óvissu. Áhætta er fyr­ir hendi þeg­ar við þekkj­um mögu­leg­ar nið­ur­stöð­ur og get­um met­ið lík­urn­ar á þeim. Óvissa er ann­ars eðl­is. Þá þekkj­um við ekki lík­urn­ar og stund­um ekki einu sinni all­ar mögu­leg­ar nið­ur­stöð­ur.

Hverj­ar voru lík­urn­ar á að Apple kynnti iPho­ne árið 2007 og gjör­breytti far­síma­mark­aðn­um? Hverj­ar voru lík­urn­ar á að ChatGPT og fé­lag­ar birt­ust á sjón­ar­svið­inu árið 2022 og ger­byltu á ör­fá­um árum fjöl­mörg­um at­vinnu­grein­um? Hverj­ar eru lík­urn­ar á að gervi­greind valdi enn meiri grund­vall­ar­breyt­ing­um á skipu­lagi fyr­ir­tækja og mark­aða á næstu fimm árum? Þess­um spurn­ing­um er ekki auð­velt að svara með hefð­bundn­um töl­fræði­leg­um að­ferð­um.

Gervi­greind er ein­stak­lega öfl­ug við að greina mynst­ur í gögn­um. Hún get­ur unn­ið úr miklu meira magni upp­lýs­inga en nokk­ur mann­eskja, kom­ið auga á tengsl sem okk­ur yf­ir­sjást og reikn­að flókn­ar sviðs­mynd­ir á auga­bragði.

Öll gögn lýsa for­tíð­inni. Þeg­ar fram­tíð­in lík­ist for­tíð­inni nægi­lega mik­ið er þetta gríð­ar­leg­ur kost­ur. Þeg­ar efna­hags­um­hverf­ið tek­ur grund­vall­ar­breyt­ing­um geta jafn­vel bestu lík­ön reynst gagns­lít­il. Gervi­greind eyð­ir því ekki óvissu. Hún get­ur þvert á móti auk­ið hana með því að breyta hegð­un fyr­ir­tækja, neyt­enda og fjár­festa og eðli mark­aða.

Lærdómurinn frá 2008

Fjár­málakrepp­an 2008 er gagn­legt dæmi um hætt­una sem fylg­ir of­trú á há­þró­uð reikni­lík­ön. Á ár­un­um fyr­ir krepp­una höfðu fjár­mála­stofn­an­ir var­ið gríð­ar­leg­um fjár­mun­um í áhættu­stýr­ingu. Lík­ön­in urðu sí­fellt flókn­ari, gagna­söfn­in stærri og út­reikn­ing­arn­ir ná­kvæm­ari. Samt tókst þeim ekki að sjá fyr­ir og enn síð­ur koma í veg fyr­ir mesta fjár­mála­á­fall síð­ari tíma.

Raun­ar má færa rök fyr­ir því að lík­ön­in hafi gert krepp­una verri. Ástæð­urn­ar voru eink­um tvær. Ann­ars veg­ar skap­aði tækn­in falskt ör­yggi. Fjár­mála­stofn­an­ir töldu sig hafa betri stjórn á áhætt­unni en raun­in var og eft­ir­lits­að­il­ar trúðu þeim.

Einn vand­inn var að marg­ir mark­aðs­að­il­ar not­uðu sam­bæri­leg lík­ön og svip­að­ar að­ferð­ir. Þeir brugð­ust því með svip­uð­um hætti við sömu upp­lýs­ing­um. Á upp­gangs­tím­um ýtti þetta und­ir skuld­setn­ingu og hækk­un eigna­verðs, blés upp bólu.

Þeg­ar að­stæð­ur versnuðu reyndu marg­ir að selja sömu eign­ir á sama tíma. Það sem virt­ist skyn­sam­leg ákvörð­un fyr­ir hverja fjár­mála­stofn­un um sig varð að kerf­is­vanda fyr­ir fjár­mála­kerf­ið í heild.

Þetta er gam­al­kunn­ugt við­fangs­efni hag­fræð­inn­ar. Hin hulda hönd Adam Smith stend­ur ekki und­ir vænt­ing­um þeg­ar það sem er hag­kvæmt frá sjón­ar­hóli eins verð­ur það ekki þeg­ar aðr­ir haga sér eins. Gervi­greind gæti magn­að þenn­an vanda veru­lega.

Þegar allar vélarnar ganga í takt

Hugs­um okk­ur að stór banki noti gervi­greind til að stýra lausa­fjár­á­hættu sinni. Kerf­ið grein­ir vís­bend­ing­ar um versn­andi stöðu og ákveð­ur að selja til­tekn­ar eign­ir. Það gæti ver­ið full­kom­lega skyn­sam­leg ákvörð­un fyr­ir bank­ann.

En hvað ger­ist ef all­ir helstu bank­ar nota sam­bæri­leg gervi­greind­ar­kerfi, þjálf­uð á svip­uð­um gögn­um og jafn­vel byggð á sama grunn­lík­ani? Þau gætu öll greint sömu hættu­merk­in og brugð­ist við með sama hætti. All­ir vilja selja en fáir kaupa. Verð lækk­ar, sem kall­ar fram enn meiri sölu. Drek­arn­ir sitja fast­ir í þvögu við neyð­ar­út­gang­inn.

Ákvörð­un sem var skyn­sam­leg fyr­ir hvern banka um sig get­ur þannig orð­ið að víta­hring sem ógn­ar fjár­mála­kerf­inu öllu. Þetta er ekki nýtt vanda­mál. Það sem gervi­greind breyt­ir er eink­um hrað­inn, um­fang­ið og mögu­leik­inn á nán­ast full­kom­lega sam­stillt­um við­brögð­um. Áður tók tíma að afla upp­lýs­inga, greina þær, kalla sam­an stjórn­end­ur og taka ákvarð­an­ir. Nú gætu sjálf­stæð kerfi fram­kvæmt allt þetta á sek­únd­um eða jafn­vel sek­úndu­brot­um.

Við feng­um for­smekk­inn af slík­um að­stæð­um í skyndi­hruni á banda­rísk­um verð­bréfa­mörk­uð­um árið 1987 og aft­ur 2010. Þá hrundi verð hluta­bréfa skyndi­lega áður en það náði sér að mestu aft­ur. Sjálf­virk við­skipti, knú­in áfram af algoriþm­um, léku lyk­il­hlut­verk í at­burða­rásinni, fyr­ir daga gervi­greind­ar. Með sjálf­stæð­um gervi­greind­ar­drek­um gætu slík ferli orð­ið enn flókn­ari, hrað­virk­ari og erf­ið­ari viður­eign­ar.

Til að magna vand­ann þróa fá­ein stór tækni­fyr­ir­tæki mörg þeirra lík­ana sem not­uð eru um all­an heim. Við­skipta­vin­ir sem telja sig nota sjálf­stæð og sér­snið­in kerfi gætu raun all­ir ver­ið að byggja á sömu for­send­um og tækni. Það gæti því dreg­ið úr fjöl­breytni í töku ákvarð­ana um leið og …

Fáðu áskrift til að lesa

Áskrift að Vísbendingu hæfir þeim sem hafa gaman að óvilhöllum greiningum og gagn af greinargóðum upplýsingum um efnahagsmál, viðskipti og nýsköpun.
Mest lesið
1
Vinnumarkaður

Endalok pólska tímabilsins?

2
Aðrir sálmar

Stjórnun og traust

3
Vinnumarkaður

Ofmetur launavísitalan þróun launa?

4
Efnahagsmál

Um virði hagtalna

5
Umhverfi

Íslenskir jöklar á hverfanda hveli

6
Aðrir sálmar

Þrjár gráður


Vetur
Efnahagsmál 37. tbl.

Um virði hagtalna

Traust á opinberum hagtölum skiptir sköpum fyrir hagstjórn og ákvarðanatöku.
Framkvæmdir í Reykjavík
Efnahagsmál 36. tbl.

Hvað er sjálf­bær launa­þró­un?

Verðbólga, framleiðni og mörk launasvigrúmsins
Anti-Fascist Economics 2026 Isabella Weber
Efnahagsmál 36. tbl.

Póli­tísk­ar af­leið­ing­ar efna­hags­legr­ar óvissu

Lífskjarakrísan: Stýrivextir eru harkalegt tól í baráttunni gegn hækkandi verði á nauðsynjavörum