Verðbólgan í Bretlandi jókst í 3,5 prósent í september, sem sú mesta þar í næstum ár. Þetta verðbólguástand má rekja til mikillar hækkunar á orkukostnaði vegna stríðsins í Íran. Markaðsaðilar búast við því að Englandsbanki hækki stýrivexti nú í nóvember. Spurningin er ekki hvort berjast eigi gegn verðbólgu, heldur hvernig. Svarið skiptir máli, ekki aðeins fyrir efnahagslífið heldur einnig fyrir lýðræðið.
Árið 2022 rauk verð upp á nauðsynjavörum og þjónustu sem fólk getur ekki neitað sér um. Samkvæmt mælikvarða bresku hagstofunnar á útgjöldum heimila – sem mælir verðbólgu eins og hún birtist heimilunum – náði verðbólgan hámarki í 12,7 prósentum í október 2022. Það var hærra en almenna verðbólgumælingin, sem nam 11,1 prósenti. En verð á nauðsynjavörum og þjónustu – húsnæði, matvælum, orku, eldsneyti og fjarskiptum – hækkaði um 22,5 prósent, samkvæmt mínum útreikningum.
Byrðin af verðbólgu dreifist misjafnt eftir tekjustiganum. Hjá þeim helmingi heimila sem hafa lægstar tekjur hefðu nauðsynjavörurnar, sem keyptar voru árin 2021-2022, kostað 57 prósent af tekjum þeirra ári síðar – samanborið við 49 prósent áður. Tekjur þeirra hækkuðu hins vegar aðeins um u.þ.b. 2 prósent. Því neyddust þau til að draga saman seglin. Þau keyptu um 7 prósent minna af matvælum og lækkuðu hitastigið á heimilunum. Samt sem áður eyddu þau að lokum hærri hluta tekna sinna í nauðsynjar. Fólk hélt áfram að vinna. En loforðið um að vinna tryggi mannsæmandi og öruggt líf – loforð sem hafði verið að veikjast í mörg ár – veikist enn frekar. Þessi vaxandi skortur á efnahagslegu öryggi hefur pólitískar afleiðingar. Hann skapar jarðveg fyrir öfga-hægristefnu. Í Þýskalandi var líklegra, um 4 prósentustigum meira, að leigjendur með lágar tekjur – sem upplifðu hækkun á leiguverði um 1 evru á hvern fermetra – lýstu yfir stuðningi við öfga-hægriflokkinn Alternative für Deutschland (AfD). Rannsóknir á afleiðingum Brexit leiddu í ljós að efnahagsleg óvissa meðal kjósenda úr millistétt var sterkari vísbending um stuðning við úrsögn úr ESB heldur en flestar aðrar.
Hærri vextir draga ekki úr verðhækkunum á nauðsynjavörum. Vextirnir útvega hvorki meiri orku né gera matvælaframleiðslu hagkvæmari. Vaxtahækkanir virka með því að kæla eftirspurn og lykilatriðið þar að baki er að draga úr ráðningum. Fyrir heimili sem þegar eru aðþrengd vegna mikils kostnaðar við nauðsynjavörur bætir þetta við ótta um atvinnuöryggið ofan á baráttuna við að greiða hækkandi reikninga.
Vaxtahækkanir auka einnig húsnæðiskostnað og valda þannig auknum þrengingum skuldsettra heimila og leigjenda. Um 85 prósent húsnæðislána …
