Rýrni traust á íslenskum hagtölum gæti það kostað þjóðarbúið margfalt það sem kostar að framleiða þær. Sameiginlegt gæðakerfi fyrir alla opinbera tölfræði er hagkvæmasta leiðin til að verja þetta virði.

Því hefur verið haldið fram að dreifð útgáfa opinberrar tölfræði feli í sér óhagkvæma ráðstöfun á takmörkuðum aðföngum ríkisins. Í skýrslu hagtalnanefndar um áskoranir og tækifæri í umgjörð hagtölugerðar á Íslandi1, sem höfundur þessarar greinar koma að því að skrifa, er sett fram sú hóflega áætlun að haustið 2024 hafi minnst 45 opinberar stofnanir gefið út einhvers konar tölfræði í um 60 mælaborðum. Nefndin dregur þær ályktanir að slíkri dreifingu hljóti að fylgja sóun aðfanga og að hún skapi óvissu um hvaða opinberu tölum beri að treysta, einkum þegar margar tölur um svipuð fyrirbæri segja ólíka sögu.

Nefndin bendir einnig á að fjölbreytt miðlun opinberrar tölfræði sé óhjákvæmilegur þáttur í nútímasamfélagi. Gott aðgengi að opinberum tölum er nauðsynlegt fyrir stefnumótun, ákvarðanatöku og mat á áhrifum ákvarðana. Margar þeirra stofnana sem gefa út tölfræði gera það vegna þess að lög þeirra kveða á um það2, og til þess þurfa þær mannafla og þekkingu, auk þess sem góð gagnahögun styður við þjónustu þeirra við almenning3. Allt er þetta svo í samræmi við stefnu ríkisins um gagnadrifna verðmætasköpun4 og góða gagnastjórnun sem forsendu árangursríkrar notkunar gervigreindar5.

Það er því eðlilegt að spyrja í hverju nákvæmlega hið ætlaða óhagræði felst. Í skýrslu hagtalnanefndar er ekki að finna neina fjárhagslega greiningu sem styður þá tillögu að gagnamál ríkisins og aðgengi að gögnum þess væru betri ef færri stofnanir birtu tölfræði, né heldur mat á ávinningi þess að færa útgáfuna alla á hendur einnar stofnunar, til dæmis Hagstofu Íslands. Þá veit höfundur þessarar greinar heldur ekki til þess að aðrir hafi birt slíka greiningu fyrir Ísland. Þessi pistill er tilraun til þess að styrkja þau sjónarmið sem gætu legið til grundvallar þeirri tillögu að samhæfð útgáfa opinberrar tölfræði sé ekki bara skynsamleg nýting á fjármunum ríkisins, heldur að hún skili samfélaginu beinum fjárhagslegum ábata með því að búa til og viðhalda trausti á upplýsingum sem notaðar eru til ákvarðanatöku við hagstjórn, og á frjálsum mörkuðum.

Hvað kostar glatað traust?

Í apríl 2026 kom út vinnuritgerðin The Value of Reliable Statistics í National Bureau of Economic Research (NBER) eftir hagfræðingana Nicholas Bloom, Erica Groshen, Duncan Hobbs og Michael Strain6. Höfundarnir greina frá niðurstöðum atburðarannsóknar (e. event study) til að leggja mat á þá aukningu sem varð á vísitölu óvissu í efnahagsstefnu (e. economic policy uncertainty index) í kjölfar þess að Bandaríkjaforseti rak forstjóra bandarísku vinnumálahagstofunnar (e. Bureau of Labor Statistics) í ágúst 2025. Höfundar yfirfæra þetta mat svo yfir á þjóðhagsstærðir á grundvelli þess sem þegar er vitað um efnahagsleg áhrif óvissu, og deila með heildarfjárveitingu til reksturs stofnunarinnar. Þótt niðurstaðan sé aðeins gróft mat gefur hún, að mati höfunda, góða vísbendingu um efnahagslegt virði trausts á gæðum þeirra hagtalna sem bandaríska vinnumálahagstofan gefur út. Höfundar áætla að traust á heilindum og gæðum opinberrar tölfræði skili þjóðarbúinu efnahagslegum verðmætum sem nema um 25 dollurum fyrir hvern dollara sem varið er til reksturs þeirrar stofnunar sem framleiðir hana.

Rétt er að benda á tvennt varðandi þessa niðurstöðu. Í fyrsta lagi er hún mat á virði í húfi ef traust rýrnar, sett fram sem hlutfall af fjárveitingu framleiðandans. Hún er ekki mat á ávöxtun af hverjum viðbótardollara (eða krónu) í útgjöldum og ætti ekki að vera sett fram sem slík. Í öðru lagi byggist hún á einum atburði í einu landi. Það sem gerir greininguna aftur á móti gagnlega er ekki hin tölulega niðurstaða, heldur orsakakeðjan sem hún lýsir. Hana má hæglega yfirfæra á aðstæður annarra ríkja enda er hlutverk opinberrar tölfræði svipað hvar sem er í heiminum.

Orsakakeðjan er þessi. Í greiningunni er gengið út frá því að meginhlutverk opinberrar tölfræði sé að minnka óvissu, eða – eins og höfundarnir orða það: að milda neikvæð áhrif óvissu við hagstjórn og ákvarðanatöku á mörkuðum. Nú eru það kannski ekki nýjar fréttir að það sé hlutverk opinberrar tölfræði að leggja til áreiðanlegar upplýsingar fyrir ákvarðanir hagstjórnaraðila og annarra stefnumótandi aðila7, en orðalagið skiptir máli. Það felur í sér þann skilning að mælingar á félagslegum og hagrænum fyrirbærum séu alltaf háðar óvissu, ekki að opinber tölfræði sé alltaf fullkomlega rétt. Þetta er í góðu samræmi við þá hagfræðilegu sýn að ákvarðanir séu alltaf teknar á grundvelli takmarkaðra upplýsinga. Það þýðir jafnframt að það sem greiningin sýnir fram á er að traust á opinberri tölfræði felst í raun í trú þeirra sem taka ákvarðanir á að opinber tölfræði minnki óvissu við ákvarðanatöku.

Þegar traust á opinberri tölfræði minnkar felur það í sér að óvissa um tölurnar verður að óvissu um hvort ákvarðanir séu réttar sem aftur leiðir það af sér að fjárfestingarákvörðunum er frestað eða þeim aflýst. Hér er rétt að leggja áherslu á að þetta á ekki aðeins við um fjárfestingar á fjármálamörkuðum heldur einnig ráðningar, þjálfun og aðrar ákvarðanir sem tengjast rekstri fyrirtækja og stofnana. Sú framleiðsla sem tapast vegna seinkaðra, varfærinna eða aflýstra ákvarðana er það sem skilar tölu sem nemur margfaldri fjárveitingunni til opinberrar tölfræði.

Afleiðingar fyrir framleiðslu opinberrar tölfræði

Sé fallist á að meginhlutverk opinberrar tölfræði sé að milda skaðleg áhrif óvissu á efnahags- og markaðsákvarðanir má gefa sér tvennt í kjölfarið:

Mikilvægasta hlutverk framleiðanda opinberrar tölfræði er að minnka þá óvissu sem er eðlislæg öllum mælingum á hagfélagslegum fyrirbærum. Sérhver gagnagrunduð ákvörðun hvílir á forsendu, oft óyrtri, um eitthvert orsakasamhengi. Framleiðendur verða því að geta útilokað galla í gögnum og kerfisbundnar skekkjur sem skýringar á niðurstöðu, svo að stjórnvöld og fjárfestar geti dregið ályktanir um orsakir.

Sömu kröfu verður að gera til allrar opinberrar tölfræði. Tölfræði sem ekki er unnin samkvæmt viðmiðum sem miða að því að draga úr óvissu og miðla því hvernig það hefur verið gert, bætir ekki við neinum haldbærum upplýsingum heldur einungis óvissu með því að birta ólíkar og oft mótsagnakenndar tölur um sömu málefni.

Áskoranir opinberrar tölfræði á Íslandi

Áskoranirnar sem opinber tölfræði stendur frammi fyrir í Bandaríkjunum eru ekki þær sömu og á Íslandi. Það þýðir þó ekki að Ísland hafi ekki sín eigin dæmi um opinberar tölur sem valda óvissu, og um kostnaðinn sem af henni hlýst.

Í október 2024 sýndi vinnumarkaðsrannsókn Hagstofu Íslands til dæmis að árstíðarleiðrétt atvinnuleysi hefði um það bil tvöfaldast milli ágúst og september. Sama dag brást Vinnumálastofnun við með því að benda á að skrá hennar yfir bótaþega sýndi enga slíka aukningu og rakti muninn til ólíkrar aðferðafræði8. Báðar mælingarnar eru réttmætar og mæla ólíka hluti, en fyrir stjórnvöld, samningamann stéttarfélags eða atvinnurekanda í þeim mánuði getur það skapað óvissu að tölurnar tvær bendi í gagnstæðar áttir. Ríkisendurskoðun hefur veitt þessu eftirtekt og talið mikilvægt að auka samræmi milli mælinganna tveggja. Í því samhengi bendir hún á að á árunum 2018–2024 hafi Vinnumálastofnun greitt rúmlega 209 milljarða króna í bætur og að ákvarðanir um umfang þessara vinnumarkaðsúrræða og lengd bótatímabils ættu að byggjast á heildstæðri mynd af vinnumarkaðinum9. Þá tók stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis undir ábendinguna um að stofnanirnar tvær efldu samstarf sitt um mælingar á vinnumarkaði10. Þótt þetta dæmi hafi ef til vill ekki haft mikinn kostnað í för með sér fyrir íslenskt samfélag er það einmitt dæmi um þá óvissumyndun sem ætti að varast í útgáfu opinberrar tölfræði.

Annað, og ef til vill alvarlegra, dæmi er óvissan sem skapaðist um mynstur endurskoðana á þjóðhagsreikningum á árunum 2021-2024. Seðlabanki Íslands gagnrýndi þá umfang endurskoðana Hagstofu Íslands á undirliðum þjóðhagsreikninga á þessu tímabili sem „…getur torveldað mat á efnahagsaðstæðum og spár um framvindu efnahagsmála auk þess að gera alla hagstjórn erfiðari“11.

Þetta er ágætt dæmi um þá orsakakeðju sem lýst er í vinnuritgerð Bloom o.fl. Þar sem bankinn ákveður stýrivexti á grundvelli þessara talna berst óvissa í tölfræðinni beint inn í peningastefnu bankans vegna þess að stærðargráða endurskoðana er svo stór að bankinn getur ekki lesið raunþróun efnahagsmála úr mælingunni. Þetta dæmi má skilja sem brest í fyrsta hlekk orsakakeðjunnar sem lýst er hér að ofan.

Hér er ekki verið að halda því fram að óvissa vegna pólitískra afskipta af gerð opinberrar tölfræði sé jafngild tölfræðilegri óvissu. Pólitísk inngrip eru mun alvarlegri, enda koma áhrif þeirra strax fram og gætir lengi12, ólíkt tölfræðilegri óvissu sem hægt er að gera grein fyrir og bæta með viðeigandi aðferðum eða bættum gagnagæðum (eins og Seðlabankinn bendir raunar á í gagnrýni sinni á endurskoðun þjóðhagsreikninga). Þýðing óvissu fyrir ákvarðanatöku er hins vegar alltaf sú sama, meiri óvissa í tölunum eykur óvissu í ákvarðanatöku og því skiptir máli að traust til opinberrar tölfræði rýrni ekki.

Á bandaríska dæmið við um Ísland?

Við skulum þó ekki láta sem þessi mál hafi haft í för með sér kostnað sem er sambærilegur við þann sem Bloom o.fl. meta fyrir Bandaríkin, og líklega væri ógerlegt að meta …