Ekki þarf að fjölyrða um að genginn er í garð tími mikilla umbreytinga á skipan alþjóðamála. Óvissan sem því fylgir felur í sér verulegar áskoranir, ekki síst þegar hriktir í undirstöðum alþjóðakerfis og -bandalaga sem hafa tryggt stöðugleika og frið um áratuga skeið. Landvinningastríð Rússa gegn Úkraínu er jafnframt stríð gegn skipan alþjóðlegra öryggismála sem sett var á fót af sigurvegurum Síðari heimsstyrjaldarinnar – skipan sem enn frekar var styrkt í sessi í Evrópu með Helsinkisamkomulaginu 1975. Stríðið brýtur gegn grundvallarhugsun stofnsáttmála SÞ að ekki megi breyta landamærum með valdi, hvað þá afmá fullvalda ríki af kortinu.

Áhrif árásarstríðs Rússa blikna þó í samanburði við atlögu nýs Bandaríkjaforseta að alþjóðakerfinu. Hann hefur tekið upp kaldrifjaða utanríkisstefnu sem hvetur ríki til að fara sínu fram í krafti efnahags- eða hernaðarmáttar án tillits til alþjóðalaga. Trump réttlætir í raun landvinningastríð Rússa með því að tala um og vinna að landvinningum með efnahagslegum og hernaðarlegum hótunum. Auk þess hefur Bandaríkjaforseti stofnað skipan alþjóðlegra efnahagsmála í voða – skipan sem miðast við opin milliríkjaviðskipti og lykilstöðu Bandaríkjadals.

Í nýlegri grein fjallaði höfundur um hvernig þessi þróun mála er sérstaklega hættuleg fyrir smærri ríki. Mikilvægt er að tala tæpitungulaust og horfast í augu við að nú lifum við einhverja mestu hættutíma í sögu lýðveldisins. Fullt tilefni er því til þess að meta hvernig íslensk stjórnvöld geta hagað seglum í þeirri stöðu sem komin er upp, hvaða ógnum Ísland stendur helst frammi fyrir og hverjir eru valkostir stjórnvalda til viðbragðs. Ekki er auðvelt að festa hendi á helstu ógnir með nákvæmum sviðsmyndum, en það er verkefni stjórnvalda að vinna að slíku mati og að móta viðbragðsáætlanir áður en hætturnar raungerast.

Atlantshafsbandalag í andarslitrum

Atlantshafsbandalagið er í mikilli kreppu og fáir trúa því nú að Bandaríkin myndu heyja varnarstríð ef ráðist væri á evrópsk NATO-ríki. Þetta vilja evrópskir leiðtogar vitanlega ekki segja upphátt, en öll umræða innan álfunnar og kraftmikil vinna að eflingu varnargetu segir sína sögu. Bjargföst afstaða Bandaríkjanna að þau muni verja NATO ríki sama hvað er brostin. Spurningin er hvort Trump dregur Bandaríkin formlega úr NATO, eins og hann hótaði ítrekað á fyrra kjörtímabili sínu, eða hvort hann hættir einfaldlega þátttöku í bandalaginu að hluta til eða að öllu. Nýjustu fréttir af tillögum um að skera niður að fullu framlög Bandaríkjanna til NATO eru ekki traustvekjandi.

Ef Bandaríkin hætta í NATO er tvíhliða Varnarsamningur Íslands í uppnámi, en forsendur hans byggja á Atlantshafssáttmálanum. NATO ætti sér þó líkast til framtíð án Bandaríkjanna þar sem herstjórnarkerfi bandalagsins myndi nýtast Evrópuríkjum og Kanada. ESB og NATO hafa átt í nánu öryggissamstarfi um meira en tveggja áratuga skeið sem hefur þróast enn frekar í kjölfar sameiginlegrar yfirlýsingar frá 2016. Hætti Bandaríkin í NATO er líklegt að NATO lifi áfram og eigi í enn nánara samstarfi við ESB um öryggis- og varnarmál – enda lykilstofnanir álfunnar í því sambandi. Ísland þyrfti því að meta hvort reyna ætti að gera nýjan tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin á grundvelli núverandi samnings. Ólíklegt er að slíkur samningur næðist án verulegs kostnaðar, hið minnsta með gríðarlegum útgjöldum til varnarmála eftir forskrift og á forsendum Bandaríkjanna.

Ef Bandaríkin yfirgefa NATO ekki væri ráðlegast að halda varnarsamstarfinu áfram á óbreyttum nótum. Það fæli í sér að tryggja að varnaráætlanir Bandarikjanna miði að því að verja land og þjóð en ekki aðeins aðstöðu Bandaríkjahers hérlendis. Varast ber allar hugmyndir um að uppfæra samninginn eða stofna til pólitískra viðræðna um grundvallaratriði hans. Bandaríkjaforseti hefur sýnt að hann er bæði hörundssár og duttlungagjarn og því ber að forðast hvers konar beinar samningaviðræður á æðstu stigum. Þær gætu orðið tilefni til óþægilegra kröfugerða af hálfu Bandaríkjanna, sérstaklega í ljósi þess að Ísland er ljósárum frá því að ná viðmiðum NATO um útgjöld til varnarmála.

Óvinur í vestri?

Íslandi gæti stafað raunveruleg hætta af utanríkisstefnu Bandaríkjanna. Það mætti t.d. sjá fyrir sér kröfur um aukin umsvif hérlendis án afskipta íslenskra stjórnvalda. Samkvæmt varnarsamningnum og viðaukum við hann þarf samþykki Íslands fyrir slíku, en framganga Trump segir okkur að hann myndi ekki hika við að hóta t.a.m. háum tollum til að fá sínu framgengt, eða þá flytja hingað liðsafla án leyfis – enda hafa …