Íslenskt þjóðfélag hefur breyst mikið á síðustu árum og áratugum með aðflutningi erlendra ríkisborgara. Innflytjendur eru hlutfallslega flestir á Suðurnesjum (nærri 30%) og á Vestfjörðum (yfir 20%) og á höfuðborgarsvæðinu hafa þeir valið sér að búa í ákveðnum hverfum, einkum Breiðholti og Árbæ, fremur en í mörgum öðrum bæjarhlutum. Um fjórðungur vinnandi fólks á Íslandi er af erlendum uppruna og eru rúmlega 84% innflytjenda virk á vinnumarkaði. Innflytjendur er mikilvægur vinnukraftur á hjúkrunarheimilum, á sjúkrahúsum, í sjávarútvegi og síðast en ekki síst í ferðaþjónustu.

Breyting á samsetningu íbúanna hefur áhrif á þjóðfélagið á margan hátt. Til dæmis er ekki lengur hægt að ganga út frá því sem vísu að fólk tali íslensku þótt úr því mætti bæta. En það er ekki einungis tungumálið sem breytist heldur einnig menning þjóðarinnar ef við skilgreinum hana með gildismati og viðhorfum íbúanna. Það er þekkt í félagsfræði og hagfræði að gildismat og viðhorf fylgja fjölskyldum, fara úr einum ættlið í annan, en mótast jafnframt af umhverfinu. Viðhorf flytjast þá á milli landa þegar fólk flytur búferlum og ganga í ættir mann fram af manni í nýju heimalandi. Sem dæmi má nefna að enn mælist munur á viðhorfum og gildismati Bandaríkjamanna sem rekja ættir sínar til Norðurlandanna og hinna sem rekja ættir sínar til Suður-Evrópu eða annarra heimshluta.

Þannig felur aðflutningur vinnuafls í sér að menning þeirra ríkja sem innflytjendur koma frá er flutt inn og verður hluti af menningu þjóðarinnar. Hér á landi mun menning innflytjendanna síðan í tímans rás breytast smám saman í átt að menningu þeirra sem við getum kallað Íslendinga í þröngum skilningi og menning Íslendinganna mun væntanlega einnig mótast af menningu innflytjendanna.

Hugum fyrsta að fólksfjöldaþróun og svo að menningaráhrifum.

Fólksfjöldaþróun

Árið 2000 voru hér á landi 1.290 pólskir ríkisborgarar en þeir eru nú 25.557. Fjöldi Litháa hefur einnig aukist mikið sem og Rúmena og á síðustu árum fólks frá Úkraínu og Venesúela. Breytingin hefur einkum verið ör á allra síðustu árum. Í desember 2019 voru 49 þúsund erlendir ríkisborgarar búsettir hér á landi en í upphafi þessa árs voru þeir orðnir 75 þúsund. Árið 2019 voru 85% íbúa landsins innfæddir, 5,7% Pólverjar, 1,3% Litháar og 6,6% frá öðrum ríkjum. Í byrjun þessa árs voru 81% íbúa Íslendingar, 6,4% Pólverjar, 1,5% Litháar og 11% frá öðrum ríkjum og munar þar mestu í síðasta flokknum um fjölgun ríkisborgara Úkraínu og Venesúela og einnig Rúmeníu.

Taflan hér fyrir neðan sýnir samsetningu íbúa í byrjun árs 2000, í desember 2019 og svo í upphafi þessa árs. Löndunum er raðað eftir fjölda íbúa frá hverju landi nú í upphafi ársins 2024.

Takið eftir að tveir þriðju hlutar fjölgunar íbúa árin 2020-2024 (30.359) stafar af aðflutningi erlendra ríkisborgara og einungis einn þriðji af fjölgun þeirra sem hér eru fæddir.

En hvaða áhrif hefur þessi þróun á menningu landsins, viðhorf og gildismat?

Viðhorf og gildismat

Gagnabankinn World Values Survey (www.worldvaluessurvey.org) geymir upplýsingar um viðhorf og gildismat þjóða sem fengnar eru úr spurningakönnunum. Þar er hægt að fletta upp hvernig viðhorf Íslendinga eru í samanburði við viðhorf Evrópuþjóðanna fjögurra sem hafa hér flesta ríkisborgara, Póllands, Litáen, Rúmeníu og Úkraínu. Alls voru um 40 þúsund íbúar ríkisborgarar þessara landa í byrjun ársins 2024, eða um 10% landsmanna. Við getum kannað afstöðu þeirra til vinnu, þau gildi sem lögð er áhersla á í uppeldi barna, trúmál og önnur viðhorf í upprunalandi þeirra.

Þjóðirnar fjórar leggja meiri áherslu á mikilvægi vinnu en Íslendingar, fleiri svara …