Fréttir af verulegri skerðingu áunninna réttinda og lífeyrisgreiðslna félaga í A deild LSR hafa vakið mikla athygli undanfarna daga. Þetta voru þó engan veginn óvænt tíðindi fyrir þá sem fylgjast vel með sjóðnum. Það stefndi í eitthvað í þessa veru á síðasta ári eftir afleita ávöxtun þess árs. Skýringin er hins vegar ekki bara eitt slæmt ár á mörkuðum. Skerðinguna má rekja beint til þeirra breytinga sem voru gerðar á lagaumhverfi sjóðsins árið 2016. Þá var ábyrgð launagreiðanda afnumin án þess að gerðar væru eðlilegar ráðstafanir til þess að sjóðfélagar yrðu jafnvel settir eftir sem áður, sem þó var ítrekað lofað. Sérstaklega skipti máli að framlög ríkisins til lífeyrissjóðsins vegna breytinganna voru miðuð við forsendur um lífslíkur sjóðfélaga sem vitað var að væru kolrangar. Nú hefur skerðingin verið rökstudd með því að vísa til þess að meðalævin sé að lengjast. Það er vitaskuld rétt – en það var vel þekkt árið 2016 og engin óvænt þróun hefur orðið síðan þá.
Þegar lagabreytingin gekk í gildi árið 2017 spáði Hagstofan því að ólifuð meðalævi íslenskrar meyjar sem fæddist það ár væri 83,8 ár. Árið 2022 hafði sú spá ekkert breyst. Fyrir karla varð nokkur breyting, spá um ólifaða meðalævi sveinbarns sem fæddist árið 2017 var 79,7 ár en árið 2022 var hún orðin 80,9 ár. Það er því alveg rétt að ævin er að lengjast, a.m.k. hjá körlum og langtímaleitnin er þannig fyrir bæði karla og konur. Það hefur áhrif á lífeyriskerfi. Framangreind breyting er þó miklu minni en svo að hún ein og sér geti skýrt hvers vegna færa þarf réttindi sjóðfélaga í LSR niður um því sem næst 10% nú. Að teknu tilliti til þess að félagsfólk í LSR er að miklum meiri hluta konur er breytingin á lífslíkum undanfarin ár einfaldlega í takti við langtímaleitnina. Ekkert óvænt þar.
Þótt ólifuð meðalævi sé sá mælikvarði á lífslíkur sem er mest notaður er hann þó ekki sá sem skiptir mestu fyrir lífeyriskerfið. Þar skiptir meira máli hvaða líkur eru á því að fólk nái eftirlaunaaldri og svo hve líklegt er að það lifi lengi eftir að það hefur töku eftirlauna. Frá því lagabreytingarnar gengu í gildi hefur ólifuð meðalævi eftir að eftirlaunaaldri er náð lengst lítillega. Fyrir konur mátti vænta þess að þær sem náðu 67 ára aldri árið 2017 myndu lifa í 19,3 ár eftir það skv. mati Hagstofunnar nú. Þær sem náðu 67 ára aldri árið 2022 gátu vænst þess að lifa í 19,5 ár eftir það. Munurinn er ekki mikill, 0,2 ár eða u.þ.b. tveir og hálfur mánuður. Hlutfallsleg aukning er einungis 1%. Fyrir karla eru sambærilegar tölur annars vegar 17,4 ár og hins vegar 17,9 ár. Munurinn er því hálft ár eða tæp 3%. Þessar breytingar milli áranna 2017 og 2022 voru ekki óvæntar og kalla augljóslega ekki á neinar róttækar breytingar á lífeyrisgreiðslum.
Hvað breyttist þá?
Hvernig stendur þá á því að nú er vísað til breytinga á lífslíkum til að skýra harkalegan niðurskurð á lífeyrisgreiðslum og lífeyrisréttindum hjá LSR? Til að skilja það þarf að kafa dýpra og m.a. kynna til sögunnar merkan félagsskap sem heitir Félag íslenskra tryggingastærðfræðinga. Þótt félagið sé afar fámennt gegnir það og félagsmenn þess lykilhlutverki í íslenska lífeyriskerfinu. Félagsmennirnir reikna út svokallaða tryggingafræðilega stöðu íslenskra lífeyrissjóða og félagið gerir tillögur um það á hvaða forsendum á að vinna þá útreikninga. Öll sú vinna er að því er virðist ágætlega unnin og kynnt á tiltölulega gagnsæjan hátt.
Það er hins vegar ekki svo að þetta merka félag ráði því hvaða forsendum byggt er á. Lengi hefur þannig legið fyrir að þær forsendur sem byggt hefur verið á hafa verið rangar og á það hefur félagið ítrekað bent og það hafa fleiri gert. Sérstaklega hefur fjármála- og efnahagsráðuneytinu verið bent á þetta en það ráðuneyti setur reglugerð um hvernig standa skuli að útreikningunum.
Skekkjurnar í útreikningum á tryggingafræðilegri stöðu íslenskra lífeyrissjóða voru til skamms tíma tvenns konar. Annars vegar var almenn skekkja sem leiddi af því að byggt var við tryggingafræðilega útreikninga á sögulegum gögnum um dánartíðni og þar með lífslíkur. Vegna þess að lífslíkur voru sífellt að batna með árunum þýddi þetta að útreikningarnir gáfu kerfisbundið of jákvæða mynd af tryggingafræðilegri stöðu lífeyrissjóða. Hin skekkjan kom til af því að lífeyriskerfið íslenska raðar fólki í lífeyrissjóði að mestu eftir verkalýðsfélögum. Verkalýðsfélögin eru svo skipt eftir starfsstéttum og lýðfræði þeirra er mjög mismunandi. Sumar starfsstéttir eru þannig að uppistöðu til konur, sem lifa lengur, og aðrar einkum karlar. Þá eru sum verkalýðsfélög að mestu með menntafólk sem félagsfólk og það lifir að jafnaði lengur en minna menntaðir. Enn önnur verkalýðsfélög sinna einkum fólki sem vinnur mjög erfið störf þar sem örorkutíðni er há. Allt þetta þýðir að meðaltöl fyrir landið allt um lífslíkur og örorkutíðni eru lítt nothæfar forsendur fyrir tryggingafræðilega útreikninga fyrir einstaka lífeyrissjóði.
Þetta var vitað og vel þekkt árið 2016 þegar lögin sem breyttu lífeyriskerfi opinberra starfsmanna árið eftir voru samþykkt. Það var bara horft fram hjá því. Látið eins og þetta skipti engu máli.
Breytingarnar sem gengu í gildi 2017 juku verulega flækjur í rekstri lífeyriskerfis opinberra starfsmanna. Mestar voru flækjurnar vegna þess að breytt var að hluta úr svokallaðri jafnri réttindaávinnslu í aldurstengda réttindaávinnslu. Það var út af fyrir sig skynsamlegt skref, bæði til að auka samræmi milli almenna vinnumarkaðarins, sem notar aldurstengda réttindaávinnslu, og opinbera vinnumarkaðarins og vegna þess að jöfn réttindaávinnsla er óeðlileg í lífeyriskerfi. Þegar réttindaávinnsla er jöfn fást jafnmikil réttindi fyrir iðgjald sem er greitt í sjóð skömmu áður en farið er á eftirlaun og fyrir iðgjald sem sjóðurinn nær að ávaxta áratugum saman. Þessi breyting var löngu tímabær þótt útfærslan á henni hafi verið óþarflega flókin sem m.a. skýrðist af því að nú greiddu í sama sjóð einstaklingar með aldurstengda réttindaávinnslu og þeir sem fyrir voru í sjóðnum og gátu haldið áfram jafnri réttindaávinnslu.
Ábyrgð launagreiðanda
Meiru skipti þó – og var harðlega gagnrýnt á sínum tíma en engu að síður þvingað í gegn – að samhliða var ábyrgð launagreiðanda á því að iðgjöld stæðu undir lífeyrisréttindum afnumin. Þetta var líka rökstutt með vísan til þess að samræma ætti opinbera kerfið og almenna kerfið. Vissulega var í þessu fólgin viss samræming en framkvæmdin var galin. Breytingin var þannig látin ná yfir þegar áunnin réttindi, sem launþegar höfðu greitt fyrir í fortíðinni, jafnvel á langri starfsævi. Launþegarnir höfðu ekkert val um þetta, höfðu raunar enga aðkomu að málinu. Eina undantekningin var að þeir sem höfðu þegar hafið töku lífeyris eða voru orðnir sextugir nutu áfram ábyrgðar launagreiðanda.
Þegar gerðar voru róttækar breytingar á LSR tuttugu árum fyrr, árið 1997, var farin allt önnur leið. Þá var sjóðnum skipt í tvær deildir. Þeir sem komu nýir inn í sjóðinn fóru í nýja deild, A, en þeir sem fyrir voru gátu kosið að vera áfram í sama kerfi og áður, í deild sem kölluð er B, eða valið að skipta yfir í nýju deildina. Þar með missti enginn réttindi við þá breytingu og þeir sem vildu gátu safnað áfram lífeyrisréttindum með sama hætti og áður.
Það hefði augljóslega átt að fara sambærilega leið árið 2017, þ.e. bjóða þeim sem það kusu að vera áfram í A eða B deildum LSR en e.t.v. loka þeim deildum fyrir nýjum sjóðfélögum. Þær deildir hefðu eftir sem áður notið ábyrgðar launagreiðanda og engar flækjur orðið vegna munar á jafnri og aldurstengdri réttindaávinnslu. Nýir sjóðfélagar hefðu greitt í þriðju …
