Þeirri skoðun er stundum hreyft að viðtekin hagfræði hafi brugðizt síðustu ár og þarfnist gagngerrar endurskoðunar. Þá er fyrst og fremst átt við það að hagfræðingar hafi fæstir séð fyrir hremmingarnar sem riðu yfir banka og aðrar fjármálastofnanir í okkar heimshluta 2007-2008 og hafi því ekki megnað að vara við þeim. Það var broddur í spurningu Elísabetar Englandsdrottningar sem hún lagði fyrir fríðan flokk hagfræðinga sem hún hafði kvatt á sinn fund: Hvers vegna sá ekkert ykkar þetta fyrir?

Hagfræði og hugrekki

Spurningu drottningar var hægt að svara í tvennu lagi.

Fyrst þetta: Hagfræði og hagfræðingum er ekki og var aldrei ætlað að geta sagt fyrir um óorðna hluti. Það væri með líku lagi óhyggilegt og ósanngjarnt að áfellast jarðfræðinga fyrir að sjá ekki fyrir öll eldsumbrot og alla landskjálfta. Engum dettur í hug að snúa baki við jarðfræði sem fræðigrein af þeim sökum. Sama máli ætti jafnan að gegna um hagfræði. Hagfræðingum var aldrei ætlað að geta sagt fyrir um framtíðina.

En þetta er ekki allt. Hagfræðingar, einkum þeir sem starfa í bönkum og stjórnsýslu, leggja fram hagspár í gríð og erg. Stóra bólan sem sprakk 2007-2008 var svo þrútin og umræðan í aðdraganda hennar svo galin að miklu fleiri hagfræðingar en raun varð á – og aðrir! – hefðu að réttu lagi átt að stíga fram og vara við ruglinu. Það var því ekki hagfræðin sem brást heldur hugrekkið.

Árangur

Hagfræði hefur gert mannfólkinu mikið gagn í tímans rás, kannski mest þegar hún lagði upp í hendur stjórnvalda tæki til að brjótast út úr efnahagskreppum með því að örva efnahagslífið með markvissum aðgerðum í fjármálum ríkisins og peningamálum. Þá brást að sönnu sú klassíska hagfræði sem fyrir var. Því þurfti nýja hagfræði, þjóðhagfræði, þ.e. Almennu kenningu Keynes (1936), til að skýra hvernig hægt var að rífa efnahagslíf heimsins upp úr kreppunni miklu 1929-1939, kenningu sem var síðan beitt aftur til að bregðast við hremmingunum 2007-2008, þar með talin fordæmalaus útþensla peningamagns í umferð af hálfu seðlabanka. Þannig tókst að sjá til þess að af þessum hremmingum hlauzt bara skammvinn efnahagslægð frekar en langvarandi kreppa. Fáar aðrar uppgötvanir í fræðum og vísindum hafa valdið viðlíka straumhvörfum í lífi fólks og jafnast á, að segja má, við rafmagn, bólusetningar og sýklalyf svo þrennt annað sé nefnt af handahófi.

Hagfræði hefur skilað ýmsum öðrum árangri, til dæmis vitneskjunni um það hvernig aukin viðskipti innan lands og við umheiminn auka velferð almennings sé þess gætt að viðskiptahagnum sé skipt réttlátlega, því hagfræði fjallar ekki aðeins um hagkvæmni heldur einnig réttlæti. Hagfræði hefur einnig lagt fram vitneskjuna um það hvernig fákeppni og einokun draga úr velferð almennings með því að takmarka vöruval og hækka verðlag og rýra með því móti lífskjör almennings. Þetta stafar af því að frjáls samkeppni, samkeppni með ábyrgð, hneigist til að auka velferð almennings og halda verðlagi í skefjum sé þess gætt að afrakstri samkeppninnar sé skipt með réttlátum hætti. Aftur kallar réttlætissjónarmiðið að okkur í miðjum klíðum.

Það er að vísu ljóður á viðtekinni hagfræði og veikleiki að réttlætishlið efnahagsmálanna hefur lengi verið haldið eins og í skugga utan girðingar, en það er nú loksins að breytast. Aukinn ójöfnuður í skiptingu auðs og tekna hefur opnað augu æ fleiri hagfræðinga fyrir nauðsyn þess að taka réttlæti með í reikninginn. Það er afstaða sem engum heimspekingi eða sagnfræðingi ætti að koma á óvart. Það er ekki nóg að kennslubækur í …