Margt hefur áunnist í orkumálum frá því að ný ríkisstjórn tók við völdum í desember 2024. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Kristrúnar Frostadóttur kemur fram að ráðist verði í aðgerðir til þess að auka orkuöflun, styrkja flutningskerfi og bæta orkunýtni þannig að stutt verði við orkuskipti og verðmætasköpun um allt land. Þá verði ferli leyfisveitinga einfaldað, tímafrestir styttir og verkefni í nýtingarflokki rammaáætlunar látnir njóta forgangs í stjórnsýslu orkumála. Þessu hef ég fylgt rækilega eftir síðasta eina og hálfa árið.

Neytendur varðir og forgangur á tímum orkuskorts

Fyrst ber að nefna breytingar sem við höfum gert á umgjörð raforkumarkaðar. Vorið 2024 samþykktum við lög sem mæla fyrir um forgang heimila og mikilvægra samfélagsinnviða á tímum raforkuskorts. Í sama frumvarpi er „viðráðanlegt verð“ fellt inn í skilgreininguna á raforkuöryggi, sem eru mikilvæg skilaboð frá löggjafanum. Á yfirstandandi löggjafarþingi höfum við stigið enn frekari skref og samþykkt lög sem verja neytendur gegn markaðsmisnotkun og innherjasvikum á raforkumarkaði. Þar eru jafnframt loksins settar skýrar leikreglur um viðskiptavettvanga með raforku. Fram undan eru enn frekari breytingar á raforkulögum sem miða að því að verja betur heimili og almenna notendur.

Einföldun regluverks og aukið vatnsafl í nýtingarflokk

Við höfum stigið mikilvæg skref til að liðka fyrir auknu orkuframboði og nýframkvæmdum um allt land. Þann 27. mars síðastliðinn samþykktum við breytingar á 12 lagabálkum á Alþingi til þess að einfalda regluverk í orkumálum. Þar styttum við ferla og fækkum afgreiðslustöðum í stjórnsýslunni, gefum Umhverfis- og orkustofnun víðtækar heimildir til þess að sameina afgreiðslu margra leyfa í eina leyfisveitingu, liðkum fyrir rannsóknum vegna vindorkunýtingar á hafi og sjávarfallavirkjana utan netlaga og mælum fyrir um forgangsmeðferð verkefna í orkunýtingarflokki rammaáætlunar. Um leið gætum við þess kyrfilega að ekki sé slegið af kröfunni um almenningssamráð og vandaða málsmeðferð.

Samhliða þessari vinnu höfum við ráðist í umfangsmestu breytingar sem gerðar hafa verið á lagaumgjörð rammaáætlunar frá því að lögin voru sett. Breytingar sem Alþingi samþykkti 19. febrúar síðastliðinn fela í sér að framvegis verða orkuöflunarvilji og orkuöflunarmarkmið stjórnvalda grundvallarbreyta í ferli rammaáætlunar, rétt eins og Samfylkingin boðaði í stefnuplagginu Krafa um árangur fyrir síðustu Alþingiskosningar. Nýju rammalögin fela líka í sér fastákveðna tímafresti, færri og styttri samráðsferla, sveigjanlegri reglur um afmörkun verndarsvæða og heimildir til matsskyldra rannsókna vegna virkjunarhugmynda í biðflokki.

Í ofanálag höfum við samþykkt nýjan rammaáætlunarpakka þar sem gefið er grænt ljós á tvo hagkvæma kosti: Holtavirkjun í Þjórsá og Skrokkölduvirkjun við Sprengisandsleið. Þetta eru sjö sinnum fleiri megawött af vatnsafli heldur en rötuðu í orkunýtingarflokk rammaáætlunar á síðustu tíu árum.

Jarðhiti jafnar leikinn

Á einu og hálfu ári höfum við ráðist í stærsta fjárfestingarátak ríkisins í jarðhitamálum á þessari öld. Fyrst settum við milljarð, í rannsóknarboranir og varmadæluvæðingu, frá Patreksfirði og Bolungarvík, til Seyðisfjarðar og Fáskrúðsfjarðar og suður á Vík í Mýrdal. Svo gengum við lengra, með jarðhitakalli sem snýst ekki bara um almenna húshitun heldur líka um verðmætasköpun og tækniþróun. Þannig var 600 milljónum króna til viðbótar úthlutað úr Loftslags- og orkusjóði til verkefna sem lúta með einum eða öðrum hætti að djúpnýtingu jarðvarma – þar sem borað er djúpt ofan í jarðkvikuna til þess að framleiða raforku úr heitari jarðvarma en áður hefur verið gert og margfalda þannig afkastagetu hverrar borholu – en jafnframt að þróun á tækni til viðhalds á hefðbundnum búnaði, smáskjálftarannsóknum, bættri nýtingu varma og nýtingu varmadælna við jarðhitakerfi.

Höggvið á hnútinn á Norðausturlandi

Staða raforkumála er afar misjöfn eftir því hvar á landinu er borið niður. Á Norðausturlandi hefur ónæg afhendingargeta hamlað atvinnuuppbyggingu og fjárfestingum um margra ára skeið og deilt verið um verkaskiptingu og ábyrgð þegar kemur að uppbyggingu raforkuinnviða. Þann 6. nóvember síðastliðinn var þessari óvissu eytt með samkomulagi sem ég undirritaði á Þórshöfn með Landsneti og Rarik. Í samkomulaginu felst að Landsnet hefur skuldbundið sig til að byggja 132 kV loftlínu milli Kópaskers og Þórshafnar. Framkvæmdin fer inn á kerfisáætlun Landsnets, undirbúningsvinnan fer strax af stað og stjórnvöld munu leitast við að skapa forsendur til að flýta megi framkvæmdinni, svo sem með því að liðka fyrir frekari orkuvinnslu í landshlutanum. Til að leysa bráðavanda raforkukerfisins á Langanesi mun Rarik leggja 33 kV jarðstreng milli Vopnafjarðar og Þórshafnar svo fljótt sem auðið er svo báðir staðirnir fái rafmagn úr tveimur áttum í stað einnar í dag. Á sama tíma byggir Landsnet nýtt tengivirki á Bakka við Húsavík til að auðvelda …