Stjórnvöld kynntu nýverið atvinnustefnu fyrir Ísland sem mun vera sú fyrsta sinnar tegundar. Margt í vinnunni við mótun stefnunnar var til fyrirmyndar. Samráð við hagaðila og almenning, opnir fundir og hlustun, röskleg vinnubrögð og stefnumótun sem var undirbyggð gögnum. Ísland er ekki sér á báti þegar kemur að því að setja sér atvinnustefnu, en segja má að slík stefnumótun hafi dottið úr tísku samhliða uppgangi nýfrjálshyggjunnar. Þróun alþjóðastjórnmála, loftslagsbreytingar og væringar í efnahagsmálum, jafnt innan ríkja sem í milli, hafa hins vegar hreyft við bæði ríkjum og ríkjasamböndum. Atvinnustefna er því ekki lengur hugtak sem þekkist öðru fremur í sögubókum. En þó eru uppi mjög skiptar skoðanir um æskilegt umfang slíkrar stefnumótunar, hvaða hagsmunum hún eigi að þjóna og einkum og sér í lagi hversu stórt hlutverk ríkið á leika.

Mazzucato og hvatningin til að hugsa stórt

Ein af þeim sem hafa talað hvað mest fyrir virku hlutverki hins opinbera er Mariana Mazzucato, prófessor í nýsköpunarhagfræði við University College London. Hún hefur verið kölluð til ráðgjafar víða um heim og erindið hennar er skýrt: atvinnustefna á að byggja á skýrum sameiginlegum markmiðum. Í stað þess að markaðurinn ákveði hvað hann vill gera og krefjist síðan stuðnings frá stjórnvöldum eiga lýðræðislega kjörin stjórnvöld að ákveða hverju þau vilja ná fram en láta einkageiranum eftir að finna lausnirnar. Mazzucato hefur bent á að á stríðstímum þyki þetta sjálfsagt og þar á meðal í þeim parti kalda stríðsins sem laut að því að koma manni til tunglsins. Nýsköpun í vísindum og tækni, til dæmis internetið og snertiskjáir, hafi verið drifin áfram af hinu opinbera og þannig urðu óleyst vandamál að lausnum sem hafa gerbreytt samskiptum fólks og viðskiptum um ókomna tíð.

Það var því óneitanlega frískandi að sjá Mazzucato kallaða til samtals í tengslum við atvinnustefnu á Íslandi. Hún hvatti ríkisstjórnina til að hugsa stórt, setja sér markmið og leyfa einkageiranum að spreyta sig á lausnunum. Sérstaklega varaði hún við of mikilli áherslu á hagvöxt hagvaxtarins vegna, því markmiðin eigi að vera samfélagsleg. Sé mælistiku Mazzucato beitt á hina nýju atvinnustefnu fær hún tæplega háa einkunn. Meginmarkmið stefnunnar er að „ýta undir vöxt útflutnings sem byggi á atvinnugreinum með mikla framleiðni“. Það er gott og gilt að huga að aukinni framleiðni og útflutningsatvinnuvegunum, en stefnan virðist síður hugsuð út frá heildstæðri sýn á samfélagið eða þau viðfangsefni sem hér blasa við. Þar er af nógu að taka. Gerbreyting starfa vegna nýrrar tækni er eitt dæmi, breytt aldurssamsetning þjóðarinnar er annað og loftslagsbreytingar hið þriðja. Allt eru þetta ólíkar áskoranir sem munu geta haft gríðarleg áhrif á lífsgæði og velsæld á Íslandi.

Atvinnustefnan sem var

Þótt hér sé á ferðinni fyrsta mótaða atvinnustefnan fyrir Ísland er ekki þar með sagt að fullkomið stefnuleysi hafi einkennt þennan málaflokk. Atvinnustefna hvers tíma birtist til dæmis í því hvaða starfsemi nýtur opinberrar fyrirgreiðslu og í þeim verkefnum sem stjórnvöld setja á oddinn, hvort sem það eru fiskveiðar eða skurðgröftur, ferðaþjónusta eða nýsköpun. Þannig var það form af atvinnustefnu í lok síðustu aldar þegar ráðherrar fóru um heiminn og lofuðu stóriðjufyrirtækjum lægsta mögulega orkuverði heims og rausnarlegum skattaívilnunum ef iðjan kæmi til Íslands. Þá lágu fyrir stórtækar hugmyndir um vatnsaflsvirkjanir þvers og kruss um Ísland og umræða um ferðaþjónustu átti lítið upp á pallborðið (hver nennir svo sem að skoða fossa?). Landið var kynnt sem hreint og ægifagurt, íbúarnir vel menntaðir og eigendur margra bíla, sem þótti vert að nefna. Hér fengjust bæði kjöt- og mjólkurafurðir á heimsmælikvarða![b104d1]

Einn helsti afrakstur þessarar stefnu var bygging Kárahnjúkavirkjunar, sem er án efa umfangsmesta og dýrasta framkvæmd Íslandssögunnar. Eitt stærsta ósnortna víðerni Evrópu var að hluta tekið undir uppistöðulón til að knýja álver við Reyðarfjörð. En álverið skapaði sannanlega störf, bæði innan þess og utan og fyrir leikna og lærða. Þetta gerbreytti samfélaginu fyrir austan, ungt fólk hafði að einhverju að hverfa ef það vildi snúa aftur heim. Tóm hús heyrðu smám saman sögunni til og nú er …