Þann 26. maí síðastliðinn komu þrír erlendir sérfræðingar í heimsókn til Háskóla Íslands til að fjalla um samspil háskóla og atvinnulífs. Markus Perkmann frá Imperial College Business School, Maureen McKelvey frá Háskólanum í Gautaborg og Magnus Gulbrandsen frá Háskólanum í Osló hafa öll rannsakað, hvert með sínum hætti, hvernig þekking verður til, hvernig hún nýtist og hvaða hlutverki háskólar gegna í nýsköpunarkerfum samtímans. Heimsókn þeirra var tímabær. Íslensk stjórnvöld hafa nýlega lagt fram atvinnustefnu þar sem aukin framleiðni, fjölbreyttari útflutningur, vísindi, nýsköpun og færni til framtíðar eru sett í öndvegi. Sú stefna vekur mikilvæga spurningu: hvaða hlutverki þurfa háskólar að gegna ef þekking á að verða drifkraftur verðmætasköpunar í atvinnulífinu?
Spurningin er mikilvæg vegna þess að atvinnustefnan setur þekkingu í miðju umræðunnar um hagvöxt. Hún byggir á þeirri greiningu að lífskjör á Íslandi muni í vaxandi mæli ráðast af fjölbreyttari útflutningi, meiri framleiðni og aukinni getu atvinnulífsins til að nýta tækni, rannsóknir og sérfræðiþekkingu. Þar er sérstaklega horft til vísinda og nýsköpunar, rannsóknarinnviða, STEM-menntunar, hugverka- og þekkingariðnaðar, lífvísinda, heilbrigðistækni, gervigreindar og annarra sviða þar sem vöxtur byggist ekki fyrst og fremst á framboði náttúruauðlinda heldur á hæfni fólks og getu samfélagsins til að skapa og nýta þekkingu.
Þekking og þjónusta
Þessi áhersla er réttmæt. En hún kallar líka á skýran skilning á háskólum. Ef háskólar eru aðeins hugsaðir sem þjónustueiningar fyrir atvinnulífið verður myndin of þröng. Í háskólum er fólk vissulega menntað til þátttöku í atvinnulífinu og þar eru stundaðar margvíslegar rannsóknir sem hægt er að hagnýta. En framlag þeirra til atvinnustefnu byggist ekki síður á víðara hlutverki þeirra. Í háskólum verður til ný þekking, rannsóknaraðferðir eru endurnýjaðar, fólk er þjálfað í gagnrýninni hugsun, þeir tengjast alþjóðlegu vísindasamfélagi og þar byggist upp rannsóknargeta sem nýtist atvinnulífi, stjórnvöldum og samfélaginu öllu.
Þetta víðara hlutverk er ekki andstæða verðmætasköpunar. Það er þvert á móti ein af grunnforsendum hennar. Háskólastarf sem þjónar samfélaginu vel þarf að drífa áfram jákvæðrar breytingar og vera traust kjölfesta þegar á reynir. Akademískt frelsi, opin og ábyrg vísindi, vísindalæsi, gagnrýnin hugsun og sterk tengsl við samfélagið og alþjóðlegt vísindasamfélag eru ekki aðeins innri markmið háskóla. Þau eru jafnframt hluti af þeim innviðum þekkingar og nýsköpunar sem framtíð atvinnulífs og samfélags byggir á. Án svigrúms til sjálfstæðrar þekkingarleitar verður erfiðara að byggja upp trausta samstarfsgetu þegar ný tækifæri koma fram eða ný áföll dynja yfir.
Samspil háskóla og atvinnulífs
Sérfræðingarnir þrír lögðu allir áherslu á þessi atriði. Rannsóknir Markus Perkmann á samspili háskóla og atvinnulífs sýna að áhrif verða ekki einfaldlega til með því að flytja fullmótaðar niðurstöður úr háskóla yfir í fyrirtæki. Samstarfið getur skapað nýjar rannsóknaspurningar, aukið áhrif rannsókna, styrkt frumkvöðlastarf fræðafólks og opnað leiðir fyrir þverfræðileg verkefni. En það gerist ekki sjálfkrafa. Það þarf hvata, milliliði, rannsóknasetur, vísindagarða og matskerfi sem umbuna raunverulegri og skapandi samvinnu án þess að grafa undan gæðum og sjálfstæði rannsókna.
Maureen McKelvey setti málið í víðara samhengi nýsköpunarkerfa. Hún minnti á að efnahagslegt framlag rannsókna felst ekki aðeins í nýjum fyrirtækjum eða einstökum einkaleyfum. Það felst líka í aukum þekkingarforða, menntun sérhæfðs fólks, nýjum aðferðum, tengslanetum og getu samfélagsins til að leysa vísindaleg og tæknileg vandamál. Slíkt verður til yfir tíma. Vistkerfi nýsköpunar byggjast á trausti, langtímahugsun og skýrri opinberri stefnu. Það byggist líka á atvinnulífi sem getur tekið við og nýtt þekkingu og háskólum sem hafa svigrúm til að stunda bæði grunnrannsóknir og rannsóknir sem svara þörfum samfélags og …
