Mariana Mazzucato er prófessor og forstöðukona stofnunar um nýsköpun og almannagagn (Institute for Innovation and Public Purpose) við University College London þar sem sérsniðið meistaranám í opinberri stjórnsýslu fer einnig fram samhliða rannsóknum og ráðgjöf. Hún er menntuð í hagfræði og hagsögu, sagnfræði og alþjóðatengslum, í þremur löndum, fædd á Ítalíu, alin upp í Bandaríkjunum og lengst af búsett í Bretlandi. Í meira en áratug hefur hún verið ein af leiðandi röddum á alþjóðavísu varðandi nauðsynlegar umbreytingar innan hagfræðinnar, bæði sem fræðigreinar og faglega.

Alþjóðlegt samhengi atvinnustefnu Íslands

Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra sagði Mazzucato vera mikinn áhrifavald á sína hugsun, bæði hagfræðilega og í samtölum við undirbúning atvinnustefnunnar, þegar hún kynnti hana sem fyrirlesara á sérstökum viðburði í Grósku um miðjan janúar í ár. Tilefnið var að ræða alþjóðlegt samhengi atvinnustefnunnar, sem þá hafði verið lögð fram í drögum í lok síðast árs. Stefnan var síðan kynnt í endanlegu formi þann 20. apríl sl. bæði með tíu ára atvinnustefnu fyrir Ísland og aðgerðaáætlun til tveggja ára sem verður reglulega uppfærð. Á janúarfundinum var einnig viðstatt hið nýja atvinnustefnuráð sem skipað var í september sl. en Mazzucato situr ekki í því. Ráðið mun gefa út álitsgerðir eða skýrslur um hvernig gengur með framkvæmd stefnunnar.

Ritstjóri Vísbendingar fékk tækifæri til stutts viðtals við Mazzucato eftir fyrirlesturinn í janúar. Helstu atriðum úr því samtali er hér vafið saman við endursögn af atriðum úr kynningunni sjálfri og almennari umfjöllun um bækur hennar. Við höfðum fyrst hist á ráðstefnu um nýja hagfræðihugsun árið 2014 stuttu eftir að fyrsta bók hennar sló í gegn og svo aftur árið 2016 þegar hún var orðin mjög þekkt víða um heim fyrir þær áhrifaríku hugmyndir sem bókin hrinti úr vör. Síðan þá hefur sá sem þetta skrifar lesið mikið af því sem hún hefur gefið út. Fyrr í þessum mánuði kom síðan út í Bretlandi nýjasta bókin hennar Common Good Economy (2026) sem hún nefndi í lok fyrirlestursins í janúar að væri væntanleg, bókin kemur út í fleiri Evrópulöndum nú í sumar og er væntanlega í september á markað í Bandaríkjunum. Það bíður betri tíma að fjalla nánar um efni þeirrar bókar.

Markaðurinn er ekki lausn allra mála

Mazzucato segir að hinar miklu áskoranir samtímans leggi auknar kröfur á ríkisvaldið. En svörin við þeim byggjast á því hvernig við skipuleggjum hagkerfið miklu fremur en hve miklum fjárhæðum er varið til lausnar vandamálanna. Það skipulag felur í sér uppbyggingu, getu og samvinnu milli aðila.

Skrif Mazzucato eru mjög víðveðm, bæði í vísindagreinum og skýrslum en ómögulegt er að gera þeim öllum skil hér. Bækur hennar mætti þó gjarnan lesa sem ákveðna ritröð, þar sem bókin Entrepreneurial State (2013) sýndi fram á hvernig að ríkið hefði alltaf í raun verið áhættufjárfestir í nýsköpun. Nánast öll raunveruleg nýsköpun verður til fyrir tilstilli fjármögnunar hins opinbera. Þar afsannar hún goðsagnir um markaðinn og hið opinbera með tilliti til áhættu og nýsköpunar. Grunnrannsóknir verða sjaldnast framkvæmdar nema fyrir tilstilli hins opinbera og mikið af nýsköpun sprettur síðan síðar úr þeim og markaðurinn getur þá hagnýtt og grætt á því sem fundið var upp fyrir opinbert fé.

Bókin Value of Everything (2018) dró fram lykilatriðin varðandi það hverjir skapi verðmæti í hagkerfinu og hver sjúgi það burtu. Mazzucato hefur til dæmis með nákvæmum lestri á grundvallarritum Adam Smith tekist að leiðrétta vissar mistúlkanir sem liggja vanda hagfræðinnar nú til grundvallar þar sem ofureinfaldanir og rangtúlkanir hafa leitt okkur af leið. Hún dregur það til dæmis fram í bókum sínum, um virði og virðismyndun (Value of Everything, 2018) og í greinasafni um endurhugsun kapítalismans út frá sjálfbærni og jöfnuði (Rethinking Capitalism, 2016), hvernig grundvallarhugmynd Smith um hinn frjálsa markað hefur lengi verið misskilin. Það sem Smith á raunverulega við með frelsishugtakinu er að markaðurinn skuli vera frjáls frá rentusókn. Að það sé öllum til hagsbóta að fyrirbyggja að fáir aðilar dragi til sín allan mögulegan hagnað út úr fyrirtækjum og skekki þar með stöðuna í markaðskerfinu. Þetta hefur hún áréttað í nýrri rannsóknum og skrifum til dæmis varðandi lagaumgjörð tæknifyrirtækja.

Bókin Mission Economy (2021) sýndi fram á hvernig markmiðasetning er lykilatriði þess að þróa hagkerfi áfram. Þar tekur hún dæmi af tunglferðunum á síðustu öld, þar sem ein lykilstoðin hjá NASA fólst í því hvernig innkaup og samningar um þau voru gerðir. Ef að við útvistum heilastarfsemi eða hugsun úr hinum opinberu stofnunum þá vitum við ekkert hvað við erum að fara gera. Þannig hefði aldrei verið hægt að komast til tunglsins. Þó að auðvitað hafi ýmis fyrirtæki komið að verkefninu. Alveg eins og evrópsk fyrirtæki voru nú framleiðendur stórra hluta í Artemis II flauginni fyrir hringferð NASA kringum tunglið fyrr á þessu ári.

Big Con (2023) var síðan bók sem hún skrifaði með doktorsnema sínum og fjallar um áhrif stóru alþjóðlegu ráðgjafarfyrirtækjanna sem hafa nýtt sér ríkisstjórnir og opinber fyrirtæki sem stóra viðskiptavini. Benda má á áhrifamikið viðtal við hana í Financial Times það ár þar sem hún gagnrýnir stóru alþjóðlegu ráðgjafarfyrirtækin fyrir að hafa lítið vit á því sem þau veita hinu opinbera ráðgjöf um. Þetta snúist ekki um hvort hið opinbera sér stórt eða lítið heldur hvernig við ætlum að gera hlutina.

Markmiðsdrifin atvinnustefna

Í Mission Economy bókinni kemur skýrt fram hvernig að hætta sé á að sjálfstæðri hugsun og raunverulegri heilastarfsemi hins opinbera geti verið útvistað og þannig geti fyrirtækin komist upp með hvað sem er og hið opinbera veit ekkert í sinn haus, hvorki varðandi hvaða ráðgjöf það vilji eða þurfi að kaupa og síðan hvernig eigi að nýta hana. Málið snýst annars vegar um að kaupa lausnir á skýrt afmörkuðum verkefnum og hins vegar að ekkert sé að eðlilegum hagnaði, en óeðlilegt sé að hagnast um of bara af því að kaupandinn er hið opinbera.

Það er ljóst, segir Mazzucato, að við getum ekki beðið lengur með að gera hlutina öðruvísi og finna þannig okkar sameiginlegu gildi varðandi þróun hagkerfisins. Óbreytt ástand er að bregðast of mörgum og breyta jörðinni á þann veg að komandi kynslóðir munu bera skaða af.

Áður nefnd iðnaðarstefna (e. industrial policy) eða nú atvinnustefna hefur gengið í endurnýjun lífdaga eftir að hafa verið á bannlista umræðunnar innan þeirra landa sem aðhyllst hafa nýfrjálshyggjuna undanfarna fjóra til fimm áratugi. Stöðugt fleiri stjórnvöld hafa áttað sig á árangri þeirra landa sem beitt hafa stefnumörkun fyrir atvinnulífið af skynsemi og tekið mark á rannsóknum á raunverulegum niðurstöðum eins og Mazzucato hefur ástundað. Þá skiptir máli að ná utan um mikilvægu atriðin svo að stefnumörkunin verði ekki bara orð á blaði sem síðan leiði til þess að markmiðin verða að hluta vandans en ekki lausnunum, líkt og kemur oft fram í því sem Mazzucato segir og skrifar. Skýrslan sem hve best dregur þetta saman er frá árinu 2024 og telur um sextíu blaðsíður. Hún byggir á raunverulegum dæmum, jafn af visthagfræðilegum umskiptum í Brasilíu til sjálfbærs húsnæðis í Camden sveitarfélaginu. Þar er hægt að lesa hvernig hanna má, innleiða og stýra hinni markmiðsdrifnu atvinnustefnu og læra um tækin, stofnanirnar, samvinnuna og getuna sem ríki þurfa að ná til þess að breytingarnar sem stefnt er að verði til góðs.

Vöxturinn …