Mest allt at og vinna Íslendinga hefur frá aldaöðli falist í því að afla orku; sem fæðu, til hitunar og nýverið jafnvel ferða. Þannig höfum við haldið lífi; með blessaðri sauðkindinni, sjófuglum og eggjum þeirra ásamt því að draga fisk úr sjó. Skógi landsins eyddum við að mestu frá landnámi í þetta at. Á hinu pólitíska sviði, sérlega eftir að við urðum sjálfstæð og fullvalda þjóð, fólst stefna atvinnumála bæði í landbúnaðarstuðningi og sjávarútvegshagsmunum. Eftir að hitaveitur voru byggðar og landhelgin tryggilega okkar snerist áherslan að orkufrekum iðnaði og virkilega mikilli virkjun; fallvatna fyrst og síðan jarðhita til raforkuframleiðslu.

Ýmisleg ævintýri hafa fylgt vegferðinni, eins og eldgos á virkjunarsvæði Kröflu samhliða framkvæmdum. Blönduvirkjun byggðum við og létum fríhjóla fyrstu árin og gagnslaust rafmagn var framleitt í meira en í áratug. Í Helguvík voru byggðir álversskálar án nokkurrar bræðslu og heimsins stærsta og skammvinnasta kísilver sem lét nágranna hósta blóði. Á Húsavík starfaði annað kísilver í örfá ár. Síðan höfum við jarðýtt upp flæðigörðum til að varna hraunstraumi yfir virkjunarsvæðið í Svartsengi og fjölsóttasta ferðamannastað landsins í frárennslisvatninu.

Orkuvinnsla og atvinnustefna hafa haldist þétt í hendur síðastliðna hálfa öld hérlendis. Þannig mátti milda sveiflur í útflutningstekjum af fiski með því að selja raforku til málmbræðslu, jafnvel þó orkuverðið hafi sögulega sveiflast með heimsmarkaðsverði á áli. Nú jafna tekjur af ferðamennsku sveiflurnar enn meir, en mikil sókn er í frekari orkuvinnslu.

Í ljósi sögunnar

Laissez-faire er upphaflega franskt hugtak sem er þýtt í orðabanka Árnastofnunar sem afskiptaleysi stjórnvalda og hefur það verið helsta stefna á sviði atvinnumála síðastliðna hálfa öld meðal þeirra ríkja sem helst aðhyllst hafa kenningar nýfrjálshyggjunnar. Þar hafa íslensk stjórnvöld verið hve fremst í flokki á alþjóðavísu. Afleiðingarnar stefnunnar um að láta allt reka á reiðanum birtast í slökum árangri á sviði umhverfismála, lélegrar skattlagningar útflutningsatvinnuvega og jafnvel botnfyllingu íslenskra fjarða með laxaskólpi, í einfaldaðri mynd. Áhugavert er í þessu ljósi að lesa áform í atvinnustefnunni um að stefna skuli að því að skilgreina og samræma skattheimtu gagnavera. Mikið af orkuöflun yfirvofandi virkjanaframkvæmda mun einmitt ætluð fyrir gagnaver.

Þemablað Vísbendingar um áramótin fjallaði um gervigreindina sem knýr áfram gífurlega uppbyggingu gagnavera. Mikil og vaxandi mótmæli hafa magnast upp gegn þeim, jafnvel í Bandaríkjunum. Þá hefur tímaritið Time nýverið fjallað um uppbyggingu vera í Norður Noregi.

Nú eru orkumál eitt helsta geopólitíska úrlausnarefnið á alþjóðavísu og margra mánaða lokun Hormússundsins úr Persaflóa líklega að valda meiri hröðun orkuskipta í samgöngum heldur en áður hefur sést. Þar skiptir sérstaklega máli kínversk grænvæðing á sviði bílaframleiðslu, sólar- og vindorkubúnaði, með mikilli kostnaðarlækkun. Vel mögulegt er að bæði evrópskur og bandarískur bílaiðnaður ásamt hefðbundinni raforkuframleiðslu, verði verðlögð út af markaðnum, gangi Kínverjum áfram vel.

Í þessu blaði

Í sumarblaði Vísbendingar árið 2026 eru alls fimmtán greinar, eitt viðtal auk leiðara. Þema blaðsins hverfist um orkumál annars vegar og nýlega samþykkta atvinnustefnu stjórnvalda hins vegar. Í stefnunni er ein meginstoðin einmitt orkumál.

Auk greinar ráðherra umhverfis-, orku og loftslagsmála um aðgerðir stjórnvalda á málefnasviðum ráðuneytisins þá eru í blaðinu greinar frá fulltrúum orkuframleiðenda, veitustofnana og þeirra sem vilja framleiða rafmagn úr vindorku. Í miðhluta blaðsins eru greinar frá þeim sem vinna að vernd frekar en virkjun og loks eru gagnrýnar greinar um atvinnustefnuna í lokahlutanum. Þær eru bæði frá hlið aðila vinnumarkaðs og úr fræðasamfélaginu. Viðtal sumarblaðsins var tekið í byrjun árs þegar Mariana Mazzucato kom hingað til lands í tengslum við fund forsætisráðherra um atvinnustefnuna.

Við ættum ekki að vanmeta framtíðina, segir samhljóma boðskapar leiðtoga nágranna okkar í austri og vestri; þeirra Alexander Stubb forseta Finnlands og Mark Carney forsætisráðherra Kanada. Þeir félagar hafa báðir endurómað svipaða speki um að við lifum nú á tímabili ósamhverfugleika, sem felur í sér miklar geópólitískar og þjóðhagslegar áskoranir vegna rofsins sem hefur orðið í heimsmynd okkar. Það má hins vegar ekki láta óstöðugleikan setja okkur úr jafnvægi. Við verðum að gæta þess að hanga ekki föst í úreldri rökvísi hins liðna. Það er engin ein einföld lausn á þessu flókna heimsástandi; en það skiptir öllu máli hversu vel undirbúin við erum og með hverjum við vinnum á alþjóðavísu.

EFNISYFIRLIT

• Árangur í orkumálum á einu og hálfu ári – Jóhann Páll Jóhannsson
• Íslensk orka í alþjóðlegu samhengi – Jón Gunnarsson
• Þegar vísindi og þekking opna nýjar víddir í jarðhita – Hera Grímsdóttir
• Ómissandi innviðir og áfallaþol – Pétur Krogh Ólafsson
• Hin ónotaða auðlind Íslands – Hallgrímur Óskarsson
• Framtíðin og fjöreggið okkar – Tinna Traustadóttir
• Verðvernd í krafti vindorku – Arnór Tumi Jóhannsson & Anna-Bryndís Zingsheim Rúnudóttir
• Líffræðileg fjölbreytni — áhrif og ábyrgð fyrirtækja – Sæunn Júlía Sigurjónsdóttir, Rannveig Magnúsdóttir & Skúli Skúlason
• Er þjóðlendan markaðsvara eða auðlind í eigu þjóðar? – Andrés Skúlason
• Atvinnustefna til 2035: Óraunhæf og mótsagnakennd markmið – Jean-Rémi Chareyre
• Orka sem þekkingargrunnur: Hvar liggur raunverulegt forskot Íslands? – Kolbrún Halldórsdóttir
• Atvinnustefna fyrir Ísland: virðingarverð sýn sem þarf að skerpa – Halla Gunnarsdóttir
• Hvar eiga skapandi greinar heima í nýrri atvinnustefnu? – Anna Hildur Hildibrandsdóttir
• Akkiles og fimm stoðir alþjóðageirans íslenska – Gylfi Magnússon
• Hlutverk háskóla í atvinnustefnu stjórnvalda – Rögnvaldur J. Sæmundsson
• Mariana Mazzucato, hagfræðingurinn sem syndir á móti straumnum í viðtali við Ásgeir Brynjar Torfason