Atvinnustefna Íslands og vaxtaplan til 2035 leggur upp með samhæfðar aðgerðir til aukinnar verðmætasköpunar íslensks atvinnulífs en jafnframt er henni ætlað að stuðla að bættum lífskjörum þjóðarinnar. Áherslur stefnunnar eru margþættar, þó meginþunginn liggi í svokölluðum útflutningsgreinum sem byggja á nýsköpun og sjálfbærri nýtingu auðlinda. Það er svo sameiginlegt verkefni stjórnvalda, atvinnulífs og vinnumarkaðarins alls að fylgja eftir framkvæmd stefnunnar sem styðst við tímasetta aðgerðaáætlun þar sem fyrst um sinn er lagt upp með að styrkja stoðir auðlindagreina. Forgangsverkefni verða á sviði orku- og innviðauppbyggingar, vísinda og nýsköpunar, en jafnframt verður lögð áhersla á öflugan mannauð með aukinni þekkingu og færni og loks er undirstrikað að vinna beri að sátt um öflugar auðlindagreinar.
Það skiptir miklu máli að tekið skuli fram að aðgerðum hinnar nýju atvinnustefnu beri að stýra með þeim hætti að um þær ríki samfélagsleg sátt og að leitast verði við að tryggja jafnvægi milli nýtingar og verndar, vaxtar og ábyrgðar. Í því ljósi er mikilvægt að sneiða hjá ákvörðunum sem kunna að valda árekstrum á vinnumarkaði eða milli einstakra atvinnugreina.
Ásetningur um þá sátt sem stefnan lýsir tengist óhjákvæmilega öðrum skuldbindingum Íslands sem varða auðlindanýtingu. Þar vega þyngst metnaðarfull markmið Íslands í loftslagsmálum sem stefna að 55% samdrætti í samfélagslosun fyrir 2030 og kolefnishlutleysi 2040. Sú stefna markast af þátttöku Íslands í Parísarsamningnum um loftslagsmál en það er ekki eini alþjóðasamningurinn sem Ísland er bundið af og skiptir máli í þessu sambandi. Við erum líka aðilar að samningi Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni auk þess sem við höfum skuldbundið okkur til að fylgja Heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun til 2030 og á grundvelli þeirra sett stefnu um Sjálfbært Ísland. Við þessa upptalningu má bæta viljayfirlýsingu um norrænt þríhliða samtal um réttlát græn umskipti á vinnumarkaði sem samþykkt var á fullveldisdaginn 1. desember 2023 og byggir á áformum norrænna ríkisstjórna um að „Norðurlöndin verði sjálfbærasta og samþættasta svæði heims 2030“.
Kjarni málsins: Ný nálgun á virði orkunnar
Í ljósi þessa felst lykilviðfangsefni íslenskrar stefnumótunar í því að auka verðmætasköpun og framleiðni með skilvirkari nýtingu þeirra orkuauðlinda sem þegar eru í notkun. Raunverulegt forskot þjóðarinnar á næstu áratugum ræðst ekki fyrst og fremst af magni raforkunnar sem við framleiðum heldur af því hversu mikinn efnahagslegan virðisauka er unnt að skapa úr hverri kílóvattstund og hversu vel tekst að umbreyta áratuga uppsafnaðri þekkingu í verðmæta útflutningsvöru.
Þótt Ísland standi framarlega í alþjóðlegum samanburði hvað varðar „græna“ orkuframleiðslu, þar sem nær öll raforka kemur frá endurnýjanlegum orkugjöfum, vatnsafli og jarðvarma, eru takmarkanir engu að síður raunverulegar. Um 77 prósent raforkunnar eru seld til stórnotenda, að mestu í langtímasamningum í erlendum gjaldmiðli. Ljóst er að svigrúm til frekari uppbyggingar er takmarkað. Þar koma til ýmsir þættir, m.a. skuldbindingar okkar á vettvangi alþjóðasamninga á borð við þá sem nefndir voru í inngangi þessarar umfjöllunar. Svigrúmið takmarkast meðal annars af sjónarmiðum um náttúruvernd, leyfisveitingaferlum og pólitískri ákvarðanatöku. Á sama tíma vex alþjóðleg eftirspurn eftir orku frá endurnýjanlegum orkugjöfum hratt, sem veldur þrýstingi á íslenska orkuframleiðendur og auknum núningi milli sjónarmiða verndar og nýtingar.
Við þessar aðstæður verða meginverkefni stefnumótunar tvíþætt, annars vegar að auka virði orkunnar í víðum skilningi og tryggja að hún nýtist með sem skilvirkustum hætti í hagkerfinu og hins vegar að framleiðsla hennar uppfylli skuldbindingar þjóðarinnar gagnvart umhverfismálum, loftslagi og lífríki.
Tvíþætt stefnumörkun og tengsl hagvaxtar og orku
Sterk tengsl milli orkunotkunar og hagvaxtar hverfa ekki á einni nóttu. Verkefnið fram undan er tvíþætt og skýrt: að knýja áfram orkuskipti til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og á sama tíma að auka virðisaukann úr hverri orkueiningu sem framleidd er og nýtt er í hagkerfinu.
Stefna sem tekur ekki mið af þessu jafnvægi milli orku, loftslagsmarkmiða og efnahagslegrar verðmætasköpunar er líkleg til að skila takmörkuðum árangri.
Til að ná árangri er því skynsamlegt fyrir Ísland að einbeita sér að lykilsviðum þar sem samspil náttúruauðlinda og mannauðs skapar varanlegt alþjóðlegt forskot. Tækifæri okkar í þeim efnum eru fjölbreytt og trúlega fleiri en sýnist í fljótu bragði.
Fjórar stoðir
Þegar þetta er sett í stærra samhengi má greina nokkur lykilsvið þar sem unnt er að umbreyta orkuauðlindum í þekkingu, nýsköpun og varanlegt samkeppnisforskot.
Ísland er í fremstu röð á heimsvísu þegar kemur að rannsóknum á nýtingu jarðhita á miklu dýpri og í heitari jarðlögum en gert er í dag. Framfarir á þessu sviði geta margfaldað afköst hverrar borholu, lækkað kostnað á hverja …
