Ég þakka Ingibjörgu Sólrúnu fyrir að bjóða mér heim til sín fyrir þetta viðtal í áramótablað Vísbendingar sem er helgað alþjóðamálum í árslok 2024. Við erum nágrannar og höfum oft rekist á hvort annað í götunni, þannig að ég gat nokkrum sinnum beðið hana um viðtal.

Heimilið er bjart og fallegt, með útsýni til margra átta, fjölda bóka í hillum jafnt sem á borðum, og fögrum listaverkum sem prýða stigahús, ganga og stofur.

Þú býrð hér í gamla Vesturbænum í Reykjavík en hefur starfað mikið erlendis frá því að stjórnmálaferlinum lauk. Byrjum á því að fara aðeins yfir hvað þú hafir verið að gera síðan:

„Ég sótti um stöðu hjá Sameinuðu þjóðunum sem var auglýst fyrir yfirmann UN Women í Afganistan. Ég hafði raunar áður unnið aðeins með UNIFEM sem var forveri UN Women, meðal annars í Palestínu á sínum tíma, og þess vegna vissi fólk þar hver ég var og hvað ég hafði verið að gera. Það var viss krísa og uppnám á skrifstofu samtakanna í Kabúl og mér var bent á að sækja um sem að síðan fylgdi ströngu ráðningarferli og endaði með því að ég fer í nóvember 2011 til Afganistan og er þar árin 2012 og 2013.“

Frá Kabúl til Istanbúl

„Þá er síðan verið að stofna svæðisskrifstofu yfir UN Women í Istanbúl í Tyrklandi fyrir Evrópu og Mið-Asíu og þegar auglýst er eftir yfirmanni til að setja þá skrifstofu á fót, þá sæki ég um það starf og fæ. Þar er ég í þrjú og hálft ár til 2017. Þar fer ég úr því að vera á vettvangi yfir í að stýra stærri stofnun og stóru starfssvæði hennar.

Síðan er þriðja staðan í þessum alþjóðlega starfsferli að stýra árin 2017–2020 lýðræðis- og mannréttindaskrifstofu (ODIHR) Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu (ÖSE / OSCE) sem starfrækt er í Varsjá í Póllandi. Þetta er sjálfstæð stofnun sem heyrir ekki undir hinn pólitíska strúktúr ÖSE í Vín heldur á að hafa sjálfstætt eftirlit með lýðræðismálefnum. Þar á meðal kosningum og mannréttindum í löndunum og lýtur því ekki boðvaldi stjórnmálanna. En vissulega stendur stofnunin ábyrg gagnvart fastaráði ÖSE í Vín – en er samt sjálfstæð.“

Frá Varsjá til Bagdad

Eftir þrjú ár í starfinu hefði Ingibjörg getað verið annað þriggja ára tímabil í Varsjá en þá vildu tyrknesk stjórnvöld útiloka tiltekin félagasamtök í starfi ODIHR á þeirri forsendu að þau væru hryðjuverkasamtök. Það vildi Ingibjörg ekki beygja sig undir sem yfirmaður eða taka þátt í enda samtökin hvergi skilgreind sem slík nema í Tyrklandi. Hún stóð með sannfæringu sinni og sjálfstæði stofnunarinnar með því að gefa eftir starf sitt frekar en að vera stjórnandi þar áfram til 2023 með afskipti Tykja af starfinu yfir höfði sér.

Fjórða verkefnið kom svo í ársbyrjun 2021 þegar António Guterres, aðalritari Sameinuðu þjóðanna, skipaði hana fulltrúa sinn í Bagdad í Írak. Sérstakur sendifulltrúi aðalritara (Deputy Special Representative for UN Secretary General) á svæðinu á þessum tíma fól í sér mikið verkefni varðandi mikilvægar kosningar sem voru í Írak árið 2021.

Síðan kemur Ingibjörg alfarið heim til Íslands árið 2022 eftir ár í Bagdad. Með mikilvæga reynslu og sýn á alþjóðastarf í farteskinu, bæði beint frá umbrotasvæðum eins og Afganistan og Írak. Og einnig úr stjórnun alþjóðastofnana í Istanbúl og Varsjá, á sviði jafnréttismála, lýðræðisuppbyggingar og mannréttinda.

Mikilvægi sögunnar

Reynslan úr stjórnmálum og sagnfræðimenntunin hlýtur að hafa skipt máli á þessum alþjóðlega stjórnunarstarfsferli velti ég fyrir mér þegar við spjöllum yfir seinni kaffibollanum þennan morgun.

Viltu segja mér aðeins um sýn þína á Evrópu og aðild okkar fyrir 30 árum að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið?

„Já, Kvennalistinn var á móti EES samningnum og þingkonur hans greiddu atkvæði gegn samþykkt samningsins á Alþingi. En ég greiddi ekki atkvæði gegn, heldur sat hjá! Ástæðan fyrir því að ég greiddi ekki atkvæði með samningnum var sú að í honum fælist fullveldisframsal sem ætti að viðurkenna. Ekki að hafna honum út af því heldur væri mikilvægt að á Alþingi væri það meðvitað við samningsgerðina að í honum fælist tiltekið framsal á fullveldinu. Guðmundur Alfreðsson skrifaði lögfræðiálit sem ég studdi. En meirihlutinn var með annað álit um að þetta væri ekki framsal á fullveldinu og ég gat ekki fellt mig við það. Það að láta eins og svo sé ekki er ekki rétt.“

Ingibjörg segir mér að hún muni eftir samtölum við Vigdísi Finnbogadóttur, forseta á þessum tíma, um málið. Hún telur það vera öruggt að það hafi verið fullveldisframsalið sem stóð í forsetanum á þessum tíma en ekki andstaða við samninginn sjálfan.

Við höldum áfram að ræða EES og ESB:

„Hitt er alveg ljóst að samningurinn um EES hefur alltaf verið skref í áttina að aðild að ESB. En það þarf að eiga sér stað umræða í þjóðfélaginu áður en fleiri skref eru tekin í þá átt. Það voru mistök þáverandi stjórnvalda að fara af stað í flóknar samningaviðræður um aðild án þess að hafa þingið eða þjóðina með sér.

Villan var að við veigrum okkur við umræðuna. Ég veit ekki alveg hvers vegna við getum ekki átt þessa samræðu. En það gæti breyst á næstu árum.“

Austur, vestur og aftur heim

Við snúum okkur þá aðeins frá Evrópunni í austrinu og vestur um haf til Bandaríkjanna. Næsta spurning er: Hvort eigum við að halla okkur meira til Norðurlandanna eða Bandaríkjanna eða Atlantshafsbandalagsins (Nató) eða Evrópusambandsins (ESB)?

„Almennt er ég þeirrar skoðunar að við eigum ekki að vera að rugga bátnum of mikið í þessum málum. Við erum með ákveðið samstarf sem við eigum að styrkja og halda því eins og það er.

Varðandi Bandaríkin, þá er það mín skoðun að svokallaður varnarsamningur er enginn varnarsamningur fyrir Ísland heldur var þetta herstöðvarsamningur til að tryggja aðstöðu fyrir bandaríska herinn hér og ekkert annað.

Það er síðan fimmta greinin með aðild að Atlantshafsbandalaginu sem er okkar varnarviðbragð. Við erum örþjóð og þurfum á öllum okkar tengingum að halda og við verðum að geta tekið umræðuna um varnarmál.

Uppbyggingin mikla sem verið hefur í Keflavík hefur ekkert verið til umræðu. Það er ekki einu sinni ljóst hver fer með öryggis- og varnarmál því það er búið að búta þennan málaflokk niður. Varnarmálastofnun, sem Alþingi kom á fót árið 2008, hún var lögð af og verkefnum hennar deilt á marga staði.

Ég tel það hafa verið misráðið því við hefðum svo þurft á því að halda að byggja upp þekkingu á þessu sviði. Vandi okkar er enn sá að það vantar þekkingu í varnar- og öryggismálum. Nú er staðan í heiminum á sviði hernaðar- og öryggismála mun alvarlegri en hún var þegar stofnunin var lögð af og það tekur tíma að byggja upp þessa þekkingu. Öryggismálastefnan svokallaða sem hefur verið mótuð er í raun ekkert stefnuplagg heldur bara markmiðasetning og þar kemur fram skorturinn á þekkingunni.“

Eftir þessa upprifjun úr stjórnmálasögunni í ljósi núverandi stöðu þá gerum við stutt hlé á samtalinu því að Golli ljósmyndari kemur í heimsókn og Ingibjörg stillir sér upp fyrir myndatökuna.

Stofnanauppbygging og fagmennska

Svo höldum við áfram og spyr ég Ingibjörgu Sólrúnu hvaða alþjóðastofnanir séu mikilvægastar.

„Við upplifum núna vissan vanmátt – og getuleysi – þessara stóru alþjóðastofnana. Á sama tíma og við stöndum á þröskuldi nýrra tíma þá er svo vont að þær eru óskaplega máttlausar þessar gamalgrónu stofnanir og það vantar í þær bitið. Þetta á sérstaklega við um þær alþjóðastofnanir sem eru undir pólitískri stjórn – þær eru ekki að virka út af pólitísku samsetningunni og þessu neitunarvaldi. Eins og dæmin sýna varðandi Öryggisráðið hjá Sameinuðu þjóðunum – sem er bara ekki að virka. Það sama má segja um hið pólitíska stjórnkerfi Sameinuðu þjóðanna, t.d. í kringum aðalritarann. Þetta er stjórnkerfi frá fimmta og sjötta áratug síðustu aldar og er orðið barn síns tíma.

Stofnanir Sameinuðu þjóðanna eru vissulega að þjóna margar vel sínu hlutverki – en það sem er ekki að virka er þessi pólitíski þáttur. Það verður að breyta strúkturnum hjá Sameinuðu þjóðunum.“

En nú höfum við nýjar áherslur eins og í Sáttmála framtíðarinnar – sem var samþykktur í haust hjá Sameinuðu þjóðunum. Hvað segirðu um það?

„Margt af því sem kerfið er búið að búa til er gott og gilt, eins og stefnuplöggin og markmiðasetningin – það er yfirleitt í góðu lagi. En það vantar að framkvæmdaþátturinn virki.

Við sjáum það með markmiðin um sjálfbæra þróun, staðla og annað þess háttar. Jafnvel Parísarsáttmálinn sem er gott markmið. Markmiðin nást bara ekki, það er framkvæmdaþátturinn sem er veiki hlekkurinn. Það sama má segja um allar samþykktirnar um konur og jafnrétti, þó maður geti verið sorgmæddur yfir bakslagi, þá er það mikilvægt að hafa þessi gögn og skjöl.

En þetta alþjóðakerfi okkar, sem byggt er upp eftir seinna stríð – það er í krísu! Krísan verður til þegar eitt er að brotna í sundur og annað nýtt er ekki komið til. Það er þetta tímabil uppbrots sem við nú lifum og samhliða tímabil möguleikanna til breytinga.

Evrópusambandið er líka annað dæmi, það er stofnun eða tæki til krísustjórnunar. Það þýðir ekki að það sé allt ómögulegt og það er mun betra að vera með í því krísustjórnunarkerfi heldur en að vera utan við það en taka við öllum tilskipunum.

Þegar maður starfar mikið erlendis þá áttar maður sig á hve lítil við hér á Íslandi erum og fámenn. Við þurfum svo mikið á því að halda að vera hluti af stærri heild sem getur stutt okkur í að efla stjórnsýsluna og stjórnkerfið.

Að hluta til er þetta vegna þess að við erum svo fámenn. Það þarf ákveðna fjarlægð á hlutina og losna við hið persónulega sem er hér ríkjandi.

Þegar að enginn í fámenninu getur stigið á móti því sem er gert ranglega þá er það fjarlægðin og stærra stjórnkerfi sem skapar forsendur fyrir faglega greiningu. Við þurfum að fá þess háttar aðstoð – að utan – því við erum svo fá. Svo erum við alltof upptekin af persónum og leikendum.

Þá erum við heldur ekki að nýta okkur þann stuðning sem í boði er. Til dæmis var stofnunin sem ég stýrði í Varsjá, ODIHR, með sérfræðiþekkingu á kosningalöggjöf og uppbyggingu góðs strúktúrs fyrir lýðræðisumbætur. Við buðum fram sérfræðiaðstoð, Íslandi að kostnaðarlausu, þegar verið var að endurskoða kosningalöggjöfina hérlendis en forseti Alþingis, Steingrímur J. Sigfússon, taldi ekki þörf á því.“

Áskoranir framtíðarinnar

Snúum okkur þá frá sögunni og að framtíðinni. Heldurðu að við verðum alltaf sjálfstæð þjóð?

„Já! Það held ég og það er mjög mikilvægt fyrir okkar sjálfsmynd og stöðu í heiminum. Við þurfum að hafa rödd og hafa atkvæði í alþjóðastofnunum.“

Hvernig líst þér á stöðu heimsmálanna núna?

„Illa er stutta svarið. Útlitið er, satt að segja mjög – ég vil ekki segja svart – en það býður ekki upp á bjartsýni, eins og staðan er núna. Þessi átök sem við erum að horfa upp á afhjúpa hve allir eru vanmáttugir gagnvart átökum – og það virðist sem menn geti farið sínu fram. Eftir því sem þeir vilja.

Það er eitt sem ég vil nefna í þessu sambandi sem er svo áberandi að koma fram nú í stöðu heimsmála: Það er þessi eitraða karlmennska – þá er ég að meina feðraveldið sem valdafyrirbæri.

Við erum með kapítalískt hagkerfi og pólitískt feðraveldi – alls staðar í heiminum! Og það er alls ekkert á undanhaldi eins og er. Því miður! Það sem maður sér og það sem við vitum er að vald spillir og algert vald spillir algerlega. Maður sér þessa valdakarla sem eru með mikil völd – þeir verða vænisjúkir og hefnigjarnir og sturlast af valdinu – þetta er hættulegt. Þetta er ákveðin andleg truflun sem gerist – og hún er karllæg.“

Möguleikar og veikleikar

„En svo um leið, þá getur maður horft út frá víðara sjónarhorni og séð marga möguleika í þessu uppbroti eða ömurlegum dauðateygjum eitraðrar karlmennsku.

Vissulega sjáum við víða bakslag í réttindum kvenna og afturför í jafnréttismálum. Ég held að það sem er afgerandi þáttur í öllu þessu breytingaferli er misskipting og ójöfnuður. Erfiðleikar venjulegs fólks við að komast af er partur af þessu.

Þegar bakslagið í jafnréttismálum hérlendis birtist þannig að ólíklegasta fólk er farið að tala fyrir því að konur fari aftur inn á heimilin og verði aftur hefðbundnar húsmæður þá held ég að ástæðan fyrir því sé sú að það er svo erfitt fyrir ungar fjölskyldur að ná endum saman og skipuleggja fjölskyldulífið með öllu því álagi sem því fylgir. Þá fer fólk að gæla við einhverja drauma um einfalt líf eins og hjá ömmu og afa.

Það er heldur ekki þannig að allt fólkið í Bandaríkjunum sem er að styðja Trump séu rasistar eða vont fólk, heldur er það bara svo að margir búa við svo erfiðar aðstæður – tilveran er orðin svo flókin. Þegar að valdastéttin er ekki að skila neinum lausnum þá stekkurðu á hinn popúlíska vagn. Eins og við þekkjum úr sögunni. Stóra myndin frá þeim sjónarhóli snýr að því að jöfnuður skiptir svo ákaflega miklu máli. Það á bæði við í stóru og smáu, hvort sem er á alheimsvísu og hér heima.“

Hvað næst?

Að lokum ræðum við Ingibjörg Sólrún aðeins um persónulegu stöðuna núna. Ég spyr hana: Hvernig líturðu á framtíðina? Ertu núna orðin amma í fullu starfi?

„Nei, ég get það ekki barnabörnin mín eru í Hollandi. En ég er hætt í öllu ráðningasambandi. Er bara frjáls og tek að mér ákveðin verkefni. Eins og því að stýra kosningaeftirliti, fyrir ÖSE / ODIHR. Var síðast að fylgjast með kosningum til Evrópuþingsins í sumar og er einmitt á leiðinni til Brussel að skila lokaskýrslu núna.

Ég tek eina eða tvær þannig eftirlitsferðir að mér á ári sem taka svona um 6–8 vikur. Þá dýfir maður sér ofan í pólitíkina í tilteknu landi, sem er skemmtilegt verkefni fyrir svona pólitískt dýr eins og mig. Þetta er voða gott fyrirkomulag því ég ræð mér sjálf og ég get neitað verkefnum. Ég geri ekkert nema það sem mér finnst skemmtilegt – ég er komin á þann stað og það er gott.“

Segir Ingibjörg Sólrún hress og glöð í bragði og virðist full orku til að sinna fleiri skemmtilegum verkefnum í ógnvænlegum heimi. Í ljósi þess að talsvert hefur komið út af endurminningabókum af hinu pólitíska sviði nú fyrir jólin þá hefði ég kanski átt að spyrja hana að því hvort von væri á ævisögu – en ég gleymdi því, svo það verður bara að koma í ljós síðar.