Menning og skapandi greinar eru atvinnuvegur sem hefur fengið aukið vægi í opinberri umræðu á Íslandi á undanförnum árum. Þetta kemur meðal annars fram í aukinni áherslu í stjórnarsáttmálum og stefnuyfirlýsingum ríkisstjórna sem myndaðar hafa verið frá því árið 2013. Í grein þessari verður fjallað um hvernig innviðir þessa atvinnuvegs hafa þróast undanfarinn aldarfjórðung, efnahags-, menningar- og samfélagslegt hlutverk hans um leið og kallað er eftir endurskoðun á menningarstefnu Íslendinga frá 2013.
Umræðan um hugtakið skapandi greinar hefur þróast og þroskast undanfarinn aldarfjórðung. Það var fræðimaðurinn Ágúst Einarsson sem fyrst fjallaði um fyrirbærið á Íslandi út frá menningarhagfræðilegu sjónarhorni í grein sinni Menning er mikilvæg atvinnugrein í Tímariti Máls og menningar þar sem hann leitast við að draga fram efnahagslegt umfang menningar í íslensku samfélagi (2001). Umræðan rímar við alþjóðlegar skilgreiningar á skapandi greinum sem voru farnar að hafa áhrif í stefnumótun stjórnvalda á sviði menningar og skapandi greina víða, fyrst hjá breskum stjórnvöldum árið 1997 (DCMS, 1998). Hún kallast ekki síður á við þau merku tímamót þegar Listaháskóli Íslands (LHÍ) var stofnsettur árið 1999 og þau áhrif sem það hafði á markvissa innviðauppbyggingu bæði fyrir listsköpun í landinu en einnig fyrir atvinnulíf menningar og skapandi greina. Í skýrslunni Sköpunarkrafturinn – orkugjafi 21. aldar (Anna Hildur Hildibrandsdóttir, 2023) gefur að líta yfirlit yfir þær vörður sem stuðlað hafa að innviðauppbyggingu á atvinnulífi menningar og kallað fram hvernig skapandi greinar eru samheiti yfir listir, sköpun, hugverk, menningu, atvinnu og viðskiptalíf sem af þeim skapast (Halla Helgadóttir, 2021).
Mikilvæg þróun liggur í stofnun miðstöðva lista og skapandi greina á árunum 2001–2021. Ísland átti ekki listráð (e. arts council) eins og nágrannaþjóðirnar en þróaði stoðkerfisskrifstofur fyrir flestar listgreinar á þessu tímabili. Þannig tekur innviðauppbyggingin mið af ólíkum þáttum sköpunarferilsins og viðskiptalegra sjónarmiða sem marka síðan stefnumótun ólíkra greina. Það hefur ekki alltaf verið óumdeild þróun en hún hefur þjónað vel nútímalegri stefnumótun og klasahugsun og virðist hafa aukið á sveigjanleika kerfisins á Íslandi samkvæmt niðurstöðum rannsóknar sem birtar voru í Nordic Culture Factbook (Johannisson, J., & Sakarias, S., 2022).
Listsköpun og viðskipti
Kenningar um menningu og menningarframleiðslu hafa gjarnan fjallað um togstreituna á milli sköpunar og viðskiptalegra sjónarmiða eins og breski fræðimaðurinn David Hesmondhalgh rekur vel í bók sinni The Cultural Industries (Hesmondhalgh, 2019). Þar dregur hann fram hvernig fræðileg nálgun framan af síðustu öld á greiningu listaverka hafi hundsað hvernig listamenn náðu til áhorfenda eða hvernig verk þeirra voru fjármögnuð, studd eða bæld niður. Hann varpar ljósi á að sögulegt samhengi og skilningur á tengslum menningar, samfélags og viðskipta skipti máli og bendir á hvernig félagsfræðingar á borð við Raymond Williams og Pierre Bourdieu buðu upp á nýja nálgun í þessum efnum upp úr 1980. Þeir sýndu í verkum sínum fram á að sköpun hefur alltaf verið hluti af mannkynssögunni en stjórnun hennar, dreifing og efnahagslegt samhengi hefur tekið á sig ýmsar myndir í sögulegu og landfræðilegu samhengi.
Skýrslan um Kortlagningu á hagrænum áhrifum skapandi greina, sem kom út árið 2011 (Margrét Sigrún Sigurðardóttir og Tómas Young, 2011), olli ákveðnum straumhvörfum í þessari umræðu á Íslandi. Kortlagningin var gerð að tilstuðlan Samráðsvettvangs skapandi greina (undanfari Samtaka skapandi greina) í samstarfi við …
