Íslenska orðið “tvídauði” á sér ekki langa sögu ef marka má timarit.is. Elsta dæmið, tæplega aldargamalt, er í Morgunblaðinu (10. apríl 1926) í umfjöllun um erlenda skáldsögu. Næsta dæmi (lýsingarorðsmynd orðsins) kemur úr tímaritinu Rétti árið 1981 og það er öllu nær raunheimi. Hér er það Ólafur Ragnar Grímsson, síðar forseti Íslands, sem vekur athygli á þeirri ógn sem fylgir kjarnorkuvopnum í Evrópu. Í grein hans “Friðarsókn” segir (bls. 88):

Máltakinu um Einbjörn, Tvíbjörn og þá bræður mætti umsnúa í einkunnarorð hins nýja vígbúnaðar: Eindauður, tvídauður, þrídauður og fjórdauður – það eru örlög þín, Evrópumaður.^[1]

Kannski mætti heimfæra tvídauðahugtakið uppá aldauða dýrategunda nú á tímum.

Cosquer-hellir

Í september 1991 tilkynnti franski kafarinn Henri Cosquer afar merka uppgötvun. Hann hafði fundið neðansjávarhelli skammt frá hafnarborginni Marseille með fjölmörgum forsögulegum myndum.^[2] Nokkrum árum áður hafði hann siglt báti sínum, Cro-Magnon, í átt að dularfullu hellisopi á tæplega 40 metra dýpi. Þessi ferð var hápunktur ferils hans, leiddi hann á vit steinaldarmanna. Nú blöstu við honum furðulegar fingramyndir og töfrandi teikningar af hrossum, vísundum og fleiri dýrum. Þrjár myndanna virtust vísa til geirfugla, tegundar sem síðar fékk nafnið Pinguinus impennis. Þær voru teiknaðar á hellisvegginn fyrir 27.000 árum og eru elstu myndirnar sem til eru af þessum fugli, sem ekki gat flogið og varð aldauðanum að bráð. Sjómenn frá Höfnum og nágrenni á Suðurnesjum veiddu svo vitað sé síðustu tvo fuglana fyrir kaupmenn og erlenda safnara í júníbyrjun 1844.

Henri Cosquer kafaði margoft í hellinn „sinn“ eftir að hann kom fyrst auga á hann árið 1985. Hann fikraði sig varlega inn eftir þröngum göngum í gruggugu vatni með vasaljós í hönd þar til hann kom að miklu loftrými þar sem sjá mátti stórkostlega dýraveröld á veggjunum. Fjórir aðrir kafarar höfðu veður af uppgötvun Cosquers og reyndu að fylgja í kjölfar hans. Því miður drukknuðu þeir skömmu eftir að þeir lögðu af stað inn göngin, þegar þeir stífnuðu upp af skelfingu. Síðar fann Cosquer sig knúinn til að opinbera leyndarmál sitt. Fæstir trúðu honum í fyrstu en fljótlega komust fornleifafræðingar að þeirri niðurstöðu að hann hefði uppgötvað ósvikin listaverk. Árið 2022 var opnað safn í Marseille, ekki langt frá hellinum, sem ber nafn Cosquers. Fyrsta árið heimsóttu það um ein milljón manna; ljóst var að það hafði snortið taugar lærðra sem leikra. Safnið státar af nákvæmri endurgerð hluta hellisins með aðstoð listafólks og hátækniskanna. Gestir safnsins ferðast í gegnum sýndarhelli, stafræna eftirlíkingu, þar sem greina má listaverkin á veggjunum. Lógó safnins er stálskúlptúr á þaki þess, grannur en skínandi geirfugl.

Nýstárlegt safn

Í júní í fyrra fór ég til Marseille til að heimsækja safnið og ná tali af einum fornleifafræðinganna sem þar starfa, Gabriel Beraha. Hann sagði mér að ráðamenn í héraðinu hefðu ákveðið að gera geirfuglinn að tákni fyrir safnið árið 2013 þegar Marseille-borg var tilnefnd sem menningarborg Evrópu. Síðan hafa fuglarnir þrír skipað stóran sess í vitund íbúa Marseille. Beraha segir að þeir beri vott um „hugræna og listræna byltingu“. Cosquer sé eini hellirinn sem vitað er um sem skarti myndum af geirfuglum – og þar að auki séu fuglarnir þrír “á sinn hátt sér á báti, veki athyglisverðar spurningar. Geti verið að þeir tali hver til annars, eins og þeir séu á sviði? Myndirnar eru of nákvæmar og of líkar raunverulegum geirfuglum til að hægt sé að vísa þeim á bug, eins og þeir tákni eitthvað annað. Þetta eru alls ekki lundar!”

Nú nálgast geirfuglarnir, og gjörvallt dýraríkið á hellisveggjunum, aldauða í annað sinn, í kjölfar hamfarahlýnunar og hækkunar sjávarborðs. Aðeins fimmtungur þess rýmis sem forsögulega listafólkið spígsporaði um forðum í Cosquer-hellinum er enn ofar sjávarborðs; af þeim sökum hafa mörg „listaverkin“ (ef það er rétta orðið) horfið á vit sögunnar. Er þetta ekki sannkallaður tvídauði? Af og til undanfarna áratugi hefur yfirborð vatnsins hækkað snögglega um 15 sentimetra hverju sinni, þegar breyting hefur orðið á þrýstingi innan hellisins og sjávarstöðu Miðjarðarhafs.

Íslandsleiðangurinn 1858

Áður en síðustu geirfuglarnir voru felldir á Eldey höfðu stórfelldar veiðar átt sér stað á tveimum öðrum stöðum, á Funk eyju við Nýfundnaland á átjándu öld og á Geirfuglaskeri skammt frá Eldey snemma á nítjándu öld. Skerið hvarf í sæ í eldgosi árið 1930 og eftir það varð Eldey varpstaður Geirfuglsins. Örlög tegundarinnar voru skráð af tveimur breskum náttúrufræðingum, John Wolley og Alfred Newton, sem héldu til Íslands sumarið 1858. Þeir vonuðust til að komast til Eldeyjar og fylgjast með geirfuglum, en höfðu ekki erindi sem erfiði. Þá ventu þeir kvæði sínu í kross, höfðu upp á áhöfninni í síðasta róðrinum, tólf manns, og tóku við þá viðtöl. Þetta gerði Wolley og Newton kleift að gera sér grein fyrir samdrætti í veiðum fuglanna, að forvitnast um veiðiferðir undanfarinna áratuga, veiðiaðferðir og hugmyndir veiðmanna um ferðir geirfugla og atferli. Hvað skyldi hafa ráðið úrslitum í fækkun fuglanna? Svo virðist sem Íslendingar hafi litið svo á að fuglinn hefði einfaldlega haldið á aðrar slóðir. Aldauðinn var ekki kominn á dagskrá, hvorki hér né annars staðar í heiminum.

Geirfuglabækurnar

John Wolley skráði ítarlega skýrslu í leiðangrinum, svonefndar Geirfuglabækur (Gare-Fowl Books), sem varðveittar hafa verið á bókasafni Cambridge-háskóla, þetta eru níu hundruð handskrifaðar síður í fimm bókum. Margur hefur gluggað í þessar bækur, ekki síst með aldauða tegunda í huga. Ég hef farið í fótspor þeirra. Vaxandi áhugi á bókunum kallast á við köfun Cosquers í hellinn góða; þótt leiðangrar okkar séu fráleitt eins dramatískir og leiðangur Cosquers hafa þeir líka varpað nýju ljósi á aldauðann.

Wolley lést árið eftir að Íslandsleiðangrinum lauk. Alfred Newton varð hins vegar fyrsti prófessorinn í dýrafræði við Cambridge-háskóla og þar hélt hann áfram starfi þeirra félaga, auk þess sem hann vakti athygli á aldauða í nútíma skilningi, aldauða af mannavöldum.^[3] Flestir fræðimenn Viktoríutímans í Bretlandi, þeirra á meðal Charles Darwin, höfnuðu hugmyndum sænska flokkunarmeistarans Carls Linnaeus sem gerðu ráð fyrir að tegundir sem voru partur af sköpunarverkinu hyrfu alls ekki af sjónarsviðinu. Að mati Darwins var aldauðinn algjörlega óháður athöfnum mannkyns, aðeins forsöguleg staðreynd. Newton var á öðru máli. Hann taldi að aldauði geirfuglsins, sem Íslandsleiðangurinn átti þátt í að staðfesta, krefðist breyttra hugmynda og nýstárlegra aðgerða í umhverfismálum. Endalok geirfuglsins væru mannanna verk.

Sjötti allsherjar aldauðinn

Yfirvofandi aldauði geirfuglsins á veggjum Cosquer-hellisins, með hækkandi yfirborði sjávar, endurspeglar ekki aðeins aldauða tegundarinnar á nítjándu öld heldur einnig þann allsherjar aldauða sem dýrategundir standa frammi fyrir á þeirri mannöld sem nú ríkir, þeim kafla jarðsögunnar sem einkennist af vaxandi áhrifum mannsins á plánetuna.^[4] Nú stráfalla tegundir lífvera hver af annarri: Nýleg skýrsla (2022) um fuglaheiminn sýnir að fuglategundir eiga undir högg að sækja; ein af hverjum átta stendur frammi fyrir aldauða.^[5] Þessi niðurstaða er sérstaklega kvíðvænleg ef haft er í huga að velferð fugla er góður mælikvarði á stöðu alls lífríkisins. Þeir eru „kanarífuglarnir“ í kolanámu heimsins, vísbending um yfirvofandi hörmungar. Það er freistandi að líta svo á að stafrænu geirfuglarnir þrír á Cosquer-safninu, langt ofar sjávaryfirborði, séu til marks um viðleitni samtímans til að endurheimta horfnar tegundir með öllum tiltækum leiðum.