Framreikningur á tekjum og gjöldum hins opinbera í Færeyjum sýna halla á þessum rekstri uppá 9% af vergri landsframleiðslu (VLF) þegar til lengri tíma er litið miðað við óbreyttar forsendur um tekjuöflun og rekstur. Mögulega má auka sjálfbærni fjármála hins opinbera með því að auka hlutdeild þess í auðlindaarði (umframhagnaði) sem verður til í auðlindagreinunum fiskveiðum og fiskeldi. Þetta ónýtta tekjusvigrúm Landsjóðsins nemur að jafnaði 6% af VLF.
Þjóðhagsráð Færeyja (f. Búskaparráðið, e. The Faroese Economic Council) hefur undangenginn áratug ítrekað lagt áherslu á ósjálfbærni í tekju- og útgjaldakerfum hins opinbera. Framreikningar benda til að útgjöld vaxi hraðar en tekjur. Í vorskýrslu sinni árið 2024 áætlaði ráðið að halli á rekstri hins opinbera yrði um 9% af vergri landsframleiðslu Færeyja til lengri tíma litið ef ekki yrði gripið til gagnaðgerða. Til samanburðar má nefna að 9% af VLF nú jafngildir 2,25 milljörðum danskra króna (um 44 milljarðar íslenskra króna. 9% af VLF á Íslandi árið 2024 jafngildir 410 milljörðum íslenskra króna).
Í vorskýrslunni lagði Þjóðhagsráðið til aðgerðir til að takast á við langtíma-sjálfbærnivanda hins opinbera. Hækkun eftirlaunaaldurs er veigamesta tillagan. Með hærri eftirlaunaaldri fjölgar fólki í vinnu og að útgjöld hins opinbera vegan lífeyris lækka. Vorskýrslan nefndi einnig aðrar endurbætur á efnahagssviðinu sem miðuðu að því að auka fjárhagslega sjálfbærni hins opinbera. Í þessari grein er bent á viðbótaraðgerðir: hækkun veiðigjalda í sjávarútveginum og hækkun gjalda fyrir nýtingu færeyskra strandsvæða til fiskeldis. Tekjur af þessum tekjustofnum myndu koma til viðbótar ávinnings af öðrum aðgerðum sem fyrr hafa verið nefndar.
Efnahagsleg nýting færeyskra náttúruauðlinda
Fyrirtæki í færeyskum sjávarútvegi og fiskeldi nýta náttúruauðlindir Færeyinga í stórum stíl án þess að greiða fullt markaðsverð fyrir. Fjármagnseigendur í þessum greinum njóta hærri arðsemi en gerist í öðrum greinum. Vinnulaun starfsfólks í þessum greinum geta einnig verið hærri en almennt gerist í annarri færeyskri starfsemi. Þessar umframgreiðslur til vinnuafls og fjármagns eru mögulegar vegan þess að fyrirtækin greiða ekki fullt gjald fyrir hagnýtingu sameignar færeysku þjóðarinnar. Þeir aðilar sem njóta einkaréttar til að nýta þjóðareignir fá þannig hagnað umfram það sem þeir fengju ef þeir störfuðu á öðrum vettvangi færeysks efnahagslífs. Það er pólitísk ákvörðun að takmarka aðgang að fiskveiðum og að takmarka fjölda eldisleyfa í færeyskri lögsögu. Umframarðurinn gefur hugmynd um hvað fyrirtækin væru tilbúin til að greiða í opnu útboði fyrir þessi réttindi. En áður en lengra er haldið skal gerð frekari grein fyrir færeyskum fiskveiðum og fiskeldi.
Fiskveiðarnar
Færeyskur sjávarútvegur starfar í samræmi við ákvæði „Laga um stjórn fiskveiða“ (f. Sjófeingislógin). Á grundvelli laganna er aðgengi að veiðum takmarkað og réttur til veiða afhentur takmörkuðum fjölda aðila. Þessi einkaréttur til aðgangs er grundvöllur umframhagnaðar þeirra sem einkaréttarins njóta. Draga má fram þrjá útgerðarflokka:
- Botnfiskflotinn: Skip og bátar sem veiða botnlægar tegundir í nágrenni Færeyja, Íslands, Grænlands og á Flæmingjagrunni.
- Vinnslutogarar: Stór fullvinnsluskip, sem aðallega gera út á botnlægar fisktegundir og rækju í Barentshafi.
- Uppsjávarflotinn: Nótaskip sem gera út á uppsjávartegundir á ýmsum veiðisvæðum í Norðaustur Atlantshafi.
Botnfiskflotinn
Botnfiskflotinn hefur átt í fjárhagsvanda undangengin ár og ekki skapað neinn umframarð. Þessi floti hefur first og fremst einbeitt sér að veiðum á heimamiðum við Færeyjar, en einnig á veiðislóð við Ísland og Grænland. Veiðum á heimamiðum er stjórnað með dagakerfinu sem svo er kallað, en þá er hverju skipi úthlutað ákveðnum fjölda veiðidaga. Skipin hafa ekki nýtt nema 50% úthlutaðra daga þannig að stjórnkerfinu er raunar best lýst með vísan til frjálsra veiða. Umframveiðigeta er viðvarandi vandamál, of mörg skip keppast við veiðar í hvert skipti sem veiðistofnar rétta úr kútnum.
Vegna slakrar stjórnunar hefur ástand fiskistofnar á færeyska landgrunninu verið slæmt síðastliðna tvo áratugi. Nauðsynlegt er að hverfa frá dagakerfinu til kvótakerfis ef veiðarnar eiga að vera sjálfbærar. Áætlanir gera ráð fyrir að ástand stofna batni á árinu 2025 en ef ekki verður gripið til breytinga á stjórnkerfi veiðanna er líklegt að ástandið versni aftur vegan aukins sóknarþunga.
Færeyska ríkisstjórnin hefur gripið til stuðningsaðgerða og niðurgreiðslna til að styrkja botnfiskflotann m.a. með því að semja um aðgang fyrir línuskip að veiðislóð erlendis (t.d. á Flæmingjagrunni og við Grænland) og afhent makrílkvóta gegn lágu eða engu gjaldi. Niðurgreiðslan nemur 80 milljónum DKK árlega (jafngildir 1,56 milljörðum íslenskra króna).
Vinnslutogarar
Oft er vísað til vinnslutogaranna sem Barentshafsflotans. Undangengin ár hafa aðeins 3-4 skip fallið undir þessa skilgreiningu. Vinnslutogararnir gera út á botnlægan fisk og rækju í Barentshafi. Færeyjingar öðlast rétt til að veiða í Barentshafinu með kvótaskiptum og greiða fyrir aðganginn með því að veita rússneskum og norskum skipum uppsjávarkvóta í landhelgi Færeyja.
Fákeppni einkennir rekstur Barentshafsflotans. Aðeins þrjú fyrirtæki …
