Á fundi sínum í mars 2024 ákvað peningastefnunefnd að halda stýrivöxtum í 9,25% og hafa vextir þá verið óbreyttir síðan í ágúst 2023. Á þeim tíma hefur dregið úr verðbólgu og taumhald peningastefnunnar því aukist þrátt fyrir óbreytt vaxtastig. Líkt og kemur fram í fundargerð frá fundi peningastefnunefndar í mars vildi einn nefndarmaður lækka vexti um 0,25 punkta en aðrir nefndarmenn greiddu atkvæðu með tillögu seðlabankastjóra um óbreytta vexti. Á fundinum var meðal annars rætt að spennan í þjóðarbúinu virtist vera umfram það sem áður var talið þó áfram hægði á vexti efnahagsumsvifa.

Baksýnisspegillinn

Þó ákvarðanir peningastefnunefndar byggi einkum á samtímagögnum og spám um þróun og framtíðarhorfur efnahagsumsvifa, verðbólgu og verðbólguvæntinga, getur engu að síður verið lærdómsríkt að horfa í baksýnisspegilinn.

Við upphaf Covid-faraldursins í mars 2020 var verðbólga hér á landi 2,1% og stýrivextir Seðlabanka Íslands 2,75%. Farsóttinni fylgdi gríðarleg óvissa um efnahagshorfur en ljóst þótti að ferðatakmarkanir, samkomubönn og tilskipanir um einangrun myndu draga verulega úr innlendri eftirspurn. Í því ljósi var ákveðið að slaka á taumhaldi peningastefnunnar og lækka vexti. Á sama tíma og vextir voru lækkaðir var gripið til ýmissa aðgerða í opinberum fjármálum til að styðja við heimili og fyrirtæki. Vextir Seðlabankans voru lækkaðir í nokkrum skrefum og náðu lágmarki í 0,75% í nóvember 2020. Þeir voru svo óbreyttir fram í maí 2021, þegar peningastefnunefnd hóf að hækka vexti á ný.

Þegar horft er til baka má velta því fyrir sér hvort efnahagslegar aðgerðir vegna Covid hafi gengið of langt – eða hvort að of seint hafi verið brugðist við þegar eftirspurn tók við sér og verðbólga tók að aukast. Seðlabankar flestra vestrænna landa höfðu það í forgangi að styðja við þjóðarbúskapinn á þessum óvenjulegu tímum og tóku meðvitaða áhættu á tímabundinni aukningu verðbólgu. Takmarkanir vegna farsóttarinnar gerðu það að verkum að eftirspurnaráhrif þessara aðgerða virtust lítil framan af – en þegar helstu takmörkunum var aflétt reyndist vera töluverð uppsöfnuð eftirspurn í hagkerfinu sem var þá skyndilega leyst úr læðingi. Framleiðsluhnökrar í kjölfar faraldursins, til að mynda vegna vandamála í framleiðslukeðjum og flutningum á milli landa, gerðu það að verkum að teygni var lítil á framboðshliðinni. Þá gerði árás Rússlands á Úkraínu það að verkum að aðföng svo sem jarðgas og áburður hækkuðu töluvert í verði. Við þessar aðstæður jókst verðbólga hratt hér á landi sem og í okkar helstu viðskiptalöndum. Þó aukning verðbólgu hafi að einhverju leyti verið fyrirséð þá má segja að það hafi komið flestum í opna skjöldu hversu hátt verðbólgan fór og hversu þrálát hún hefur verið.

Hér og þar

Verðbólga á Íslandi hefur verið yfir verðbólgumarkmiði frá því um mitt ár 2020. Hún náði hámarki í 10,2% í febrúar 2023 en hefur síðan þá lækkað niður í 6,8%. Árshækkun samræmdu vísitölunnar náði einnig hámarki í febrúar 2023 og var þá 8,8% en er nú 5,3%. Þróun verðbólgu á Íslandi og í helstu viðskiptalöndum hefur að mörgu leyti verið áþekk síðustu ár, en þó virðist verðbólgan hér hafa náð hámarki eilítið síðar en annars staðar auk þess sem það hefur gengið hægar að draga úr henni hér á landi. Á Evrusvæðinu fór verðbólga (þ.e. hækkun samræmdu vísitölunar) upp í 10,6% í október 2022 en er hún nú komin niður í 2,6%. Í Bretlandi náði verðbólga einnig hámarki í október 2022 í 11,1% en er nú 3,4%. Í Bandaríkjunum var verðbólga mest um 9% í júní 2022 en ári síðar var verðbólga þar komin niður í um 3% - þar sem hún er enn. Að baki hárrar verðbólgu þessara landa liggja sambærilegar ástæður; farsóttin, afleiðingar hennar og viðbrögð og aðgerðir hins opinbera. Þó er einnig ýmislegt sem skilur löndin að og getur gert það að verkum að mögulega reynist miserfitt að ná verðbólgu niður.

Orkuverð

Þrátt fyrir svipaða verðbólguþróun var samsetning verðbólgunnar ólík á milli landa. Í Evrópu útskýrði hækkun orku- og matvælaverðs um tvo þriðju verðbólgunnar, en einungis um þriðjung í Bandaríkjunum. Á Íslandi hefur alþjóðlegt orkuverð haft lítil bein áhrif á verðbólguþróun. Aftur á …