Clara Ganslandt hóf starfsferil sinn í sænsku utanríkisþjónustunni og þegar Svíþjóð gekk í Evrópusambandið árið 1995 flutti hún til Brussel og hefur starfað þar í næstum þrjár áratugi fyrir Evrópusambandið í mismunandi störfum. Æðsti yfirmaður hennar undanfarin ár hefur verið hinn spænski Josep Borrell sem gegnt hefur stöðu utanríkismálastjóra ESB og varaforseta framkvæmdastjórnar ESB (e. High Representative of Foreign Affairs and Security Policy and Vice-President of the European Commission).

Meðan að viðtal okkar fer fram í sendiráðinu við Reykjastræti í lok nóvember var einmitt verið að velja hina eistnesku Kaju Kallas sem væntanlegan næsta utanríkismálastjóra Evrópusambandsins og varaforseta framkvæmdastjórnarinnar – svo ég spyr hvort hún verði þinn nýi yfirmaður? „Líklega!“ svarar Clara og eftir viðtalið hefur það verið staðfest að frá og með desember 2024 fer Kaja Kallas, fyrrum forsætisráðherra Eistlands, með utanríkismálefni Evrópusambandsins. Stefnumörkun nýrrar framkvæmdastjórnar sambandsins undir stjórn Ursulu von der Leyen til næstu fimm ára stendur nú yfir.

Clara útskýrir að hlutverk hennar sem sendiherra og yfirmaður sendinefndar ESB á Íslandi sé að vera opinber fulltrúi Evrópusambandsins gagnvart Íslandi. Hún á í góðu samstarfi við sendiherra Evrópusambandsríkja, bæði sendiherra ESB-ríkja sem eru staðsettir í sendiráðum hérlendis, en einnig þá sem ekki eru með fasta viðveru hérlendis eða sendiskrifstofu hér í Reykjavík og nýta sér þá gjarnan hennar stöðu og sendinefnd ESB sér til aðstoðar. Auðvitað hefur stríðsástandið í álfunni einnig áhrif á starfsemina en við komum aftur að því undir lok samtalsins.

Áður en Clara varð sendiherra hefur hún heimsótt reglulega Ísland, í tengslum við fyrra starf sitt vegna EES-samningsins og varðandi norðurslóðaverkefni. En nú er hún flutt hingað til lands og lýsir yfir ánægju með hve samstarf landsins og sambandsins er gott. Venjulega eru sendiherrar fjögur ár hérlendis. Fyrri sendiherra sambandsins, Lucie Samcová-Hall Allen, skrifaði grein í Vísbendingu í vor í tilefni af þrjátíu ára afmæli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið.

Samningar og markaðir

Færum okkur því að umræðu um samninginn um EES – hver er þín sýn á hann? spyr ég Clöru fyrst:

„Samningurinn hefur verið virkilega sveigjanlegur og dugað lengur en búist var mögulega við í upphafi, segja mér sumir sem komu að gerð hans,“ segir hún. „Það hefur skapað stöðugleika og núna eftir þrjátíu ár eru þrjátíu lönd, sem öll eru lítil lönd í heiminum, saman aðilar að hinum alhliða sameiginlega markaði. Sem er í raun stórkostlegt, það að hægt sé að hafa hið frjálsa flæði á vörum, þjónustu, fjármagni og fólki milli allra þessara landa.“

Samstarfið í samningnum hefur kannski ekki mikið verið til umræðu, segir Clara, en þar sem það er árangursríkt er því gjarnan tekið sem gefnu. „Oft er það aðeins þegar vandræði steðja að sem að raunverulega er rætt um gildi þess góða í samstarfi. En við getum ekki tekið það sem gefið og við verðum að viðurkenna hve mikið það samstarf hefur gefið okkur.“ Þá ekki bara aðgangurinn að yfir fjögur hundruð og fimmtíu milljóna manna markaði þar sem starfa tuttugu og þrjár milljónir fyrirtækja, heldur hún áfram. „Heldur einnig samstöðu um sameiginleg gildi og aðlögun að sameiginlegum reglum markaðarins sem stuðlar að samkeppnishæfni svæðisins og tryggir að með sanngjörnum jafngildum reglum á samkeppnismarkaði þá myndast þessi risastóri markaður án hindrana,“ – og verðmæti þess er erfitt að meta til fjár.

Auk þess hefur Ísland notið góðs af samningnum með því að hann opnar landinu mörg tækifæri og hún bætir við að: „Við verðum því að tryggja að öll lög séu sambærileg, reglugerðir séu innleiddar á öllu Evrópska efnahagssvæðinu. Til þess að fyrirsjáanleiki og jöfn aðstaða allra fyrirtækja sé til staðar. Því verða öll EES-ríki að standa sig í innleiðingu á sameiginlegu löggjöfinni sem sameiginlegi markaðurinn krefst.“

Þar skipta tafir á innleiðingu miklu máli og það að unnið sé að því að minnka þær. Við ræðum aðeins viðhorf viðskiptalífsins á Íslandi gagnvart Evrópusambandinu og ég spyr hana um nýjasta hugtakið í íslenskri viðskiptaumræðu, sem stundum birtist með óljósri afstöðu gagnvart ESB og markaðinum.

„Gullhúðun er hugtak sem ég hafði í raun ekki heyrt áður en ég kom til Íslands. Það getur hins vegar gerst að aðildarríki Evrópska efnahagssvæðisins bæti við ákvæðum á innlendum grundvelli við innleiðingu Evrópulöggjafa (e. overcompliance).“

Rannsóknir og menning

Áhersluatriði Clöru við stjórn sendiráðsins sem nýr sendiherra eru svipuð og verið hefur með því að leggja áherslu á samstarfið milli Íslands og Evrópusambandsins sem hefur verið gott. Hún segir okkur þó núna í upphafi að mikil tækifæri liggi á sviði orkumála, rannsóknaáætlana og menningarsamvinnu. Þar nefnir hún, sem dæmi, þýðingarstyrki fyrir bókmenntir inn á þrjátíu landa markaðssvæði sambandsins. Auk þess er Erasmus ávallt mikilvægur kjarni Evrópusamvinnunnar sem flestir landsmenn þekkja af eigin raun úr sínum fjölskyldum. Hún nefnir einnig sérstaklega í samtali okkar hið mikilvæga starf sem Rannís vinnur hérlendis sem lykilaðili í nánast öllu samstarfi við Evrópusambandið, sérstaklega varðandi rannsóknir, menningarsamvinnu og Erasmus. Grein birtist í Vísbendingu fyrr í ár frá forstöðumanni Rannís um árangurinn samstarfinu við Evrópusambandið í tilefni 30 ára afmælis EES-samningsins. Svo við dveljum ekki lengi við þau atriði í samtali okkar.

Ný framkvæmdastjórn og fjárfestingar

Áherslumál hinnar nýju framkvæmdastjórnar eru að birtast núna á fyrstu hundrað dögunum, en Clara bendir okkur á að vissar vísbendingar um komandi áherslur megi lesa í skýrslu um hin pólitísku leiðarljós^[1] sem Ursula von der Leyen gaf út í sumar í tengslum við seinna framboð sitt til embættis forseta framkvæmdastjórnarinnar.

Þar munu því líklega bera hæst öryggis- og varnarmál sem þegar er orðið mikilvægt áherslumál. Ásamt sjálfbærri velsæld byggðri á samkeppnishæfni. Hreinni iðnaðarstefnu og hringrásarhugmyndum fyrir þróttmikið og sveigjanlegt efnahagslíf þar sem auka þarf framleiðni með stafrænni, tæknivæddri og grænni hugmyndafræði.

Þá nefnir Clara að sumum þessum atriðum sé þegar farið að bera á. Nýlega hafi til dæmis Evrópski fjárfestingarsjóðurinn (European Investment Fund, EIF) skrifað undir lánatryggingar fyrir allt að 15 milljarða króna til handa Arion banka sem þannig fær hagstæðari fjármögnun fyrir græn og stafræn fjárfestingarverkefni. Jafnframt hafi íslenskum fyrirtækjum í sumar verið tryggðir hagstæðir fjármögnunarmöguleikar í gegnum Byggðastofnun samkvæmt fjárfestingarstefnu (InvestEU) sambandsins.

Yfirstandandi umbreytingar á alþjóðasviðinu eru mikið til umræðu í alþjóðlegum fjölmiðlum nú um stundir, auk þess sem loftslagsmálin og tæknibreytingar eins og gervigreindin eru mikilvægar áskoranir þar sem Evrópusambandið er að leggja mikla vinnu af mörkum. Þá er rétt að benda lesendum á tvær merkar skýrslur sem komu út á vegum sambandsins nú í haust. Annars vegar er þar skýrsla um sameiginlega markaðinn, sem að fyrrum ítalski forsætisráðherrann, Enrico Letta, skrifaði undir heitinu miklu meira en markaður.^[2] Svo skrifaði fyrrum seðlabankastjóri evrópska og ítalska seðlabankans og fyrrum fjármála- og forsætisráðherra Ítalíu, Mario Draghi skýrslu um styrkingu samkeppnishæfni innan Evrópusambandsins.^[3]

Loks nefnir Clara áhersluatriði úr áðurnefndu skýrslunni sem Ursula lagði fram í sumar fyrir framkvæmdastjórnina sem snýr að því að verja lýðræðið og réttarríkið með gildi mannréttinda og samheldni innan Evrópu að leiðarljósi. Í því sambandi vill Clara minnast á hve framarlega Ísland stendur í jafnréttismálum, sem að Evrópa horfi til.

Framtíðaráskoranir og öryggismál

Varnar- og öryggismálin með tilliti til geópólistíska ástandsins og átakanna í Úkraínu og Mið-Austurlöndum eru líklega það sem hæst mun bera í fjölmiðlaumfjöllun um stefnumörkunina nú fyrstu hundrað dagana sem ný framkvæmdastjórn hefur sett sér til að móta stefnu næstu fimm ára, segir Clara.

En Ísland sem aðili að Atlantshafsbandalaginu (NATO) sé mikilvægt strategískt bæði fyrir Bandaríkin og Evrópu. Nú þegar að Svíþjóð og Finnland hafi gengið í Atlantshafsbandalagið styrkist sú staða, auk þess sem norræn samvinna eflist. Allir séu sammála um að mikil óvissa í heiminum fari vaxandi.

Þegar ég minnist á forgangsröðun samstarfsaðila í samtali okkar segir Clara að augljóst sé að meira þurfi af öllu – styrkja verði alla þættina í alþjóðasamstarfinu, þá sérstaklega með samstarfsaðilum sem deila sameiginlegum gildum.

En Clara segir augljóst að Evrópa sé að auka verulega fjárfestingar í álfunni til varnarmála og þess að byggja upp aukinn styrk samfélaganna til að standa af sér áskoranir. Clara minnist í þessu sambandi á nýja skýrslu sem Sauli Niinistö, fyrrum forseti Finnlands, skrifaði fyrir forseta framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Aukin áhætta og dýpri óvissa blasir við í Evrópu sem kallar á styrkingu viðbúnaðar samkvæmt skýrslunni.^[4]

Hvað finnst þér almennt um stöðuna í heiminum núna? spyr ég Clöru í lok samtalsins:

„Ég er mjög sorgmædd og áhyggjufull yfir ástandinu í heiminum núna og hinum hræðilegu mannlegu þjáningum sem af stríðsátökunum hljótast.“

Þegar ástandið í heiminum er skoðað nánar, heldur hún áfram, þá sé stuðningur Evrópu, bæði Evrópusambandsins og allra Evrópulandanna, við Úkraínu gífurlega mikill og verði áframhaldandi. Loks bætir Clara við að „það er mikilvægt að vera sameinuð“. Mjög mikilvægt sé að Ísland hafi fylgt Evrópusambandinu í viðskiptaþvingunum gagnvart Rússlandi, segir Clara.

En hverjar eru þá helstu áskoranirnar varðandi framtíðina og EES-samninginn?

„Þó við segjum að samningurinn um EES hafi verið mjög sveigjanlegur, þá eru vaxandi hin flóknu málefni og verkefni sem ganga þvert á málefni. Við verðum að hugsa hvernig þessi nýju verkefni þróast. Sumir löggjafarpakkar, sem að nú fela í sér breiðari skírskotun bæði efnahagslega og pólitískt, geta mögulega haft áhrif á EES-samninginn. En gott lausnamiðað samtal er þarna mikilvægast af öllu“ segir Clara.

Næstu skref

Síðasta spurning mín varðar umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu sem verið hefur í einhvers konar óljósri stöðu síðan að ríkisstjórn Íslands setti aðildarviðræðurnar í bið árið 2013. Þá svarar Clara því svo til að „það sé Íslands að ákveða hvort það vilji breyta þessari stöðu. Það er ekki mitt að tjá mig um það,“ segir hún skýrt.

En svo bætir hún við, þegar hún sér hrukkurnar á enni ritstjórans sem tekur viðtalið, að „auðvitað er munur á því að vera aðili að Evrópusambandinu eða vera ekki í því. Það snýr einnig að grundvallaratriðinu varðandi jafnvægið á milli réttinda og skyldna“ sem eru ágæt lokaorð Clöru Ganslandt, sendiherra Evrópusambandsins á Íslandi.

Eftirþankar ritstjórans að loknu samtalinu eru að þessi mikilvægu atriði jafnvægisins bíða nýrrar framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins að setja skýrt fram og nýrrar ríkisstjórnar Íslands að taka afstöðu til. Hlutir gætu breyst hraðar í Evrópu en marga grunar – er það sem leitar á hugann í núverandi heimsástandi og eftir þetta viðtal.